Ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης σε πάει στα ματωμένα «μνημεία» για να καταλάβεις ότι σε κυβερνούν δωσίλογοι

Ο ιστορικός και συγγραφέας Μενέλαος Χαραλαμπίδης στο πλαίσιο του Athens History Walks (λεπτομέρειες στο www.athenshistorywalks.com) σε πηγαίνει σε τόπους (μνημεία και μη) που χύθηκε αίμα για να καταλάβεις τι σημαίνει αντίσταση στον αυταρχισμό και πώς οι δωσίλογοι σε κυβερνούν διαχρονικά. Σου μαθαίνει ιστορία που δεν θα βρεις στα σχολικά βιβλία, πώς -επί παραδείγματι- το αντιστασιακό κίνημα λειτουργούσε στο επίπεδο μιας προσφυγικής συνοικίας.

Σε πρόσφατο περίπατο στην Καισαριανή έμαθα για τα δίκτυα αντίστασης, τα μπλόκα, την καθημερινή ζωή μέσα στην Κατοχή (το νερό ήταν το πιο σημαντικό αγαθό) και πώς οι Μικρασιάτες πρόσφυγες εντάχθηκαν μαζικά στο ΕΑΜ. Δεν περίμενα ποτέ πώς ένας περίπατος θα ήταν σαν εισαγωγικό μάθημα για την κατανόηση της ταραγμένης ιστορίας του 20ού αιώνα. Μας πήγε στο σημείο που ο Θανάσης Κλάρας, πριν γίνει Άρης Βελουχιώτης, μίλησε για πρώτη φορά για την ανάγκη δημιουργίας αντάρτικου στρατού. 

Η συζήτηση μας με τον Μενέλαο Χαραλαμπίδη γίνεται με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Μνημείων και Τοποθεσιών και η πιο προφανής ερώτηση μου είναι αφού οι τοίχοι κουβαλούν ιστορία, αυτή η πολυκατοικία απόδειξη του σφοδρού βομβαρδισμού της Καισαριανής από τους Βρετανούς, γιατί δεν έχει χαρακτηριστεί μνημείο από το ελληνικό κράτος; 

«Είναι η διαχρονική στάση του κράτους μας απέναντι στα διχαστικά γεγονότα της ιστορίας (Κατοχή, Δεκεμβριανά, Εμφύλιο), προτιμούν να τα αφήσουν να σβήσουν αυτά τα γεγονότα στη θεσμική λήθη. Ένα απλό στενό ή μια πλατεία αποκτά άλλο νόημα όταν ξέρεις τι έχει συμβεί εκεί. Πολλοί τόποι μνήμης στον Πειραιά και στην Αθήνα χάθηκαν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το κτίριο της οδού Μέρλιν 6 στο Κολωνάκι που αποτέλεσε κατά τη διάρκεια της Κατοχής το κεντρικό αρχηγείο και κολαστήριο της Γκεστάπο στην Αθήνα. Το Ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα υπήρξε φυλακή αντιστασιακών. Κρατήθηκαν, βασανίστηκαν και εκτελέστηκαν 250 αντιστασιακοί. Δεν σώζεται». Ωστόσο, ξέρει ότι έχουμε ηθική υποχρέωση να τιμούμε τη μνήμη τους.

– Πώς ξεκινήσατε να κάνετε τους περιπάτους σας;

Είχα ανάγκη να παρουσιάσω την ιστορία στον χώρο της. Και να εντοπίσω τις ανθρώπινες ιστορίες εκεί. Συμμετοχικά,διαδραστικά και βιωματικά. Κι έψαχνα έναν πιο ελκυστικό τρόπο να μιλήσω για τα γεγονότας Ο πρώτος περίπατος συνέβη το 2013, λίγο μετά την έκδοση του πρώτου μου βιβλίου για την Κατοχή και την Αντίσταση στην Αθήνα, με ελεύθερη συμμετοχή, κοντά στην ημερομηνία της Απελευθέρωσης της Αθήνας από τα γερμανικά στρατεύματα. Ξέρετε τι γινόταν μέχρι τότε; Μια τυπική έπαρση σημαίας στην Ακρόπολη. Ήρθαν 700 άτομα γιατί το κάναμε σε συνεργασία με τους Atenistas. 

Μενέλαος Χαραλαμπίδης: «Το κύριο συναίσθημα των συμμετεχόντων είναι πάντα η έκπληξη και ο θυμός και η απορία γιατί δεν γνωρίζουν τα ιστορικά γεγονότα στην πόλη τους. Είναι πολιτική απόφαση να μην τα μαθαίνουμε αυτά τα γεγονότα στο σχολείο».

Αυτοί οι 10 ιστορικοί περίπατοι που κάνω είναι ένας έγκυρος τρόπος να μάθεις τι συνέβη στην Αντίσταση.

– Ξέρετε αν πηγαίνουν εκδρομές τα σχολεία στο Μνημείο Μάντρας Μπλόκου Κοκκινιάς; 

Ναι, εκεί ο χώρος μνήμης (σσ:είναι ο τόπος όπου στις 17 Αυγούστου 1944 εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς κατακτητές και τους ντόπιους συνεργάτες τους, δωσίλογους και ταγματασφαλίτες, 75 συνολικά άτομα, 72 άντρες και 3 γυναίκες, αγωνιστές και αγωνίστριες που μετείχαν ενεργά στην Αντίσταση και στον απελευθερωτικό αγώνα της χώρας ενάντια στον Γερμανό κατακτητή) αναδεικνύεται. Υπάρχει μουσείο, άνθρωπος που ξεναγεί και συντηρεί την μνήμη. Βέβαια, αυτό είναι η εξαίρεση όχι ο κανόνας.

 

– Σήμερα το Παγκάτι ανήκει στους μεσοαστούς και στους «φασαίους», που μάλλον δεν έχουν διδαχθεί στο σχολείο τίποτα για το Γυμνάσιο Παγκρατίου και την ιστορία του Άλσους; 

Μα, δεν έχουν ιδέα και οι παλιότεροι, άτομα που σήμερα είναι 70 ετών και μπορεί να ασχολούνται με την τοπική ιστορία. Βλέπετε οι θύτες, τα άτομα που συνεργάστηκαν με τους Ναζί, ήθελαν να χαθεί κάθε ίχνος αυτής της συνεργασίας. Και τα θύματα ήθελαν να ηρεμήσουν. Οι οικογένειές τους έκαιγαν τα προσωπικά αρχεία των μελών της Αντίστασης. Κόπηκε το νήμα της προφορικής ιστορίας.

Μενέλαος Χαραλαμπίδης: «Η συλλογική μνήμη δημιουργείται με μαρτυρίες και αφηγήσεις. Μεταπολεμικά, το ελληνικό κράτος στελεχώθηκε με ανθρώπους που συνεργάστηκαν με τους κατακτητές. Δεν θέλουν να μαθευτεί το παρελθόν τους».

– Η πολυκατοικία στην οδό Διδότου 47 γιατί δεν είναι μνημείο;

(σσ: Κατά τη διάρκεια της Μάχης της Αθήνας, το κτήριο, τότε πολυκατοικία Τραϊφόρου-Κατραμοπούλου καταλήφθηκε από τον λόχο «Λόρδος Μπάιρον» του ΕΛΑΣ. Στις αρχές Ιανουαρίου 1945, βρετανικά άρματα μάχης έβαλαν εναντίον της πολυκατοικίας, προκαλώντας εκτεταμένες καταστροφές)

Γιατί οι νικητές κάνουν μνημεία, όχι οι ηττημένοι. Δεν υπάρχουν και πολλά μνημεία για την Αντίσταση. Η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης (συμπεριλαμβανομένου του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ) πραγματοποιήθηκε τον Αύγουστο του 1982 από την κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ υπό τον Ανδρέα Παπανδρέου. Πριν κυριαρχούσε η σιωπή. Και είχαμε κυβερνήσεις με βουλευτές καραμπινάτους δωσίλογους. 

– Αν δεν μας μάθουν την ιστορία του τόπου μας, θα μάθουμε στην πραγματικότητα ποτέ πού ζούμε και ποιοι είμαστε; 

Καταλογίζουν στους νέους ότι δεν αγαπούν τον τόπο τους. Μα κανείς δεν τους έχει μάθει την ιστορία τους, για τις ρίζες τους, τις οικογένειες του τόπου, του χωριού, την ιστορία για τις πόλεις και τη χώρα τους. Δεν κάναμε τίποτα μέσα από το εκπαιδευτικό σύστημα για να αγαπήσουν την ιστορία που είναι στην ουσία ένα μάθημα αυτογνωσίας. Έχουμε βιωματική σχέση με την σύγχρονη ιστορία. Οι παππούδες μας τη ζήσανε. Μας μαθαίνουν την ιστορία για το Βυζάντιο και την Αρχαιότητα, για να αισθανόμαστε μεγαλείο. Υπάρχει μια παρανόηση για την Ιστορία. Δεν μαθαίνουμε από τα λάθη του παρελθόντος. Η Ιστορία αφορά το παρόν.

Μενέλαος Χαραλαμπίδης: «Αν οι πολίτες ξέρουν την ιστορία τους δεν μπορούν εύκολα να παρασυρθούν από εκείνους που θέλουν να τους εκμεταλλευτούν».

Info: Η Athens History Walks είναι μια Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία που ιδρύθηκε το 2019 και δραστηριοποιείται στο χώρο της Δημόσιας Ιστορίας. Δείτε εδώ τους ιστορικούς περιπάτους.