Μαρία και Νίνα, πώς πείσατε 3 γυναίκες που έχουν υποστεί έμφυλη βία να μιλήσουν για το τραύμα τους στην κάμερα;

Παρασκευή και 13 και μια υπέροχη μέρα να «ξαναγράψουμε τους μύθους». Στις 18:00, οι σκηνοθέτριες της ταινίας Survivors – Ξαναγράφοντας τον μύθο της, Μαρία Λούκα και Νίνα Μαρία Πασχαλίδου, η παραγωγός Μίνα Ντρέκη, οι πρωταγωνίστριες Γεωργία Παίζη, Ήβη Καισερλή, Όλγα Στέφου και η συντονίστρια του σεμιναρίου Παυλίνα Μάρβιν έχουν την επίσημη πρεμιέρα τους στην αίθουσα Τζων Κασσαβέτης στο πλαίσιο του 28ου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης. Η ταινία ακολουθεί το ταξίδι επούλωσης τριών γυναικών, της Γεωργίας, της Ήβης και της Όλγας, οι οποίες έχουν υποστεί διαφορετικές μορφές έμφυλης βίας. Και ξεκίνησα τη συζήτηση με τις δημιουργούς του Survivors – Ξαναγράφοντας τον μύθο της με την πιο εύλογη ερώτηση.

– Πώς πείθεις γυναίκες που έχουν υποστεί έμφυλη βία να μιλήσουν για το τραύμα τους σε μια κάμερα για μια ταινία;

Μαρία Λούκα: Να πω αρχικά πως και με τις 3 γυναίκες, με τη Γεωργία, την Ολγα και την Ηβη γνωριζόμαστε χρόνια και θεωρώ πως υπήρχε μια αμοιβαία εκτίμηση μεταξύ μας. Από κει και πέρα δεν τέθηκε ποτέ ακριβώς ζήτημα να πείσουμε κάποια γυναίκα, δηλαδή δεν θα επιλέγαμε να απευθυνθούμε σε γυναίκες που δεν θα υπήρχε ήδη μια σύνδεση ή που μπορεί να μην ήταν έτοιμες ή να είχαν επιλέξει να μην μιλήσουν για το τραύμα τους – πράγμα απολύτως κατανοητό για μένα. Το διακύβευμα ήταν να χτίσουμε ένα πλαίσιο ασφάλειας που να ανταποκρίνεται στην εμπιστοσύνη που μας έδειξαν και να κάνει την κινηματογραφική εμπειρία κομμάτι μιας διαδρομής ενδυνάμωσης. Και θέλω να ελπίζω ότι τα καταφέραμε.

Νίνα Μαρία Πασχαλίδου: Χρειάζεται μια αλήθεια δική σου για να μπορέσεις να πείσεις αυτές τις γυναίκες. Δεν θα ξεχάσω όταν γύριζα το ντοκιμαντέρ Femicidio, όταν με ρώτησε η Laura, η πρωταγωνίστρια γιατί γυρίζω αυτήν την ταινία, κοντοστάθηκα τότε, και ρώτησα τον εαυτό μου. Μοιράστηκα έπειτα την δική μου εμπειρία έμφυλης βίας από έναν σύντροφο μου και η εμπιστοσύνη χτίστηκε. Επίσης είναι εξίσου σημαντικό να μην αντιμετωπίζεις τις γυναίκες αυτές σαν θύματα, αλλά σαν ηρωίδες που κατάφεραν να σπάσουν τον κύκλο βίας.

– Αν δει αυτό το ντοκιμαντέρ ένα κορίτσι 16 ετών, τι θέλετε να πει βγαίνοντας από την αίθουσα όταν πέσουν τα credits;

Μαρία Λούκα: Οτι δεν είναι μόνη. Περισσότερο από οτιδήποτε άλλο ενδεχομένως θα ήθελα η ταινία να απαλύνει το αίσθημα μοναξιάς και ανημπόριας που νιώθουμε όταν έχουμε υποστεί έμφυλη κακοποίηση. Η διάρρηξη της μοναξιάς είναι απαραίτητη προϋπόθεση για να μπορέσουμε να φανταστούμε και να διεκδικήσουμε μια ζωή μακριά από την πελώρια σκιά της βίας, του φόβου και της ντροπής.

Νίνα Μαρία Πασχαλίδου: Θα ανοίξω την πόρτα και θα φύγω με το πρώτο red flag, με το πρώτο «που πας;», «τι φοράς;»,«είσαι άσχημη;», «είσαι ανίκανη;» πριν καν το πρώτο χαστούκι.

– Η ντροπή και η ενοχή είναι (δυστυχώς) συναισθήματα που νιώθουν οι επιζώσες. Οι δικές σας γυναικάρες πώς κατάφεραν να τα ξεπεράσουν;

Μαρία Λούκα: «Η ντροπή, αυτή η απόλυτη αντιστροφή της ευθύνης, είναι ο πιο ισχυρός μηχανισμός καταστολής των θυμάτων που τα κρατάει εγκλωβισμένα, παγωμένα και στιγματισμένα».

Πιστεύω πως οι περισσότερες από εμάς έχουμε νιώσει ντροπή για κάποια στιγμή που μας φέρθηκαν άσχημα, ντροπή δηλαδή γι’ αυτό που μας συνέβη. Είναι αδυσώπητο. Ξεφορτωθήκαμε τη ντροπή όταν συνειδητοποίησαμε ότι δεν φταίμε.

Το πιο καθοριστικό γι’ αυτήν την συνειδητοποίηση ήταν κατά την άποψη μου οι φεμινιστικοί αγώνες των τελευταίων ετών. Οι πρωταγωνίστριες μας συνομιλούν με τις φεμινιστικές διεργασίες σε μια σχέση αλληλοτροφοδότησης. Είναι κομμάτι της Ιστορίας που γράφεται σε ενεστώτα χρόνο. Δεν είναι τυχαίο ότι τόσες πολλές γυναίκες βρήκαν το θάρρος να μοιραστούν δημόσια κάτι που μπορεί να είχε συμβεί χρόνια πριν, όταν άνοιξε ο δρόμος για να ακούγεται μια γυναίκα που μιλάει και ο δρόμος παραμένει ανοιχτός κάθε φορά που μια γυναίκα μιλάει και χιλιάδες άλλες την πιστεύουν, στέκονται στο πλευρό της, σχηματίζουν έναν κύκλο αλληλεγγύης γύρω της. 

Νίνα Μαρία Πασχαλίδου: Δεν είμαι σίγουρη πως τα έχουν ξεπεράσει 100%. Αναμφισβήτητα κουβαλούν ακόμη ένα φορτίο. Αλλά σιγά σιγά, με υποστήριξη, αγάπη και συγχώρεση αλλάζουν σελίδα.

– Μπορώ να ξαναγράψω το αφήγημα της έμφυλης βίας; Πόσο δύσκολο και επώδυνο είναι το ταξίδι της επούλωσης σε μια πατριαρχική κοινωνία που ακόμη και η μαμά σου μπορεί να σε επικρίνει γιατί έτσι έμαθε;

Μαρία Λούκα: Είναι εξαιρετικά επώδυνο ακριβώς γιατί θα πρέπει να αναμετρηθείς αφενός με ριζωμένες αντιλήψεις αιώνων, αφετέρου με τη γραφειοκρατικοποιημένη αδιαφορία και εχθρότητα της Πολιτείας που παραμένει εξοργιστικά μνημειώδης. Αλλά έχει μεγάλο ενδιαφέρον το σημείο με τις μητέρες που εντόπισες κι εσύ. Το θεωρώ από τα πιο δυνατά και στοχαστικά σημεία της ταινίας μας γιατί οι πρωταγωνίστριες μας μέσα και από τις προσωπικές τους διερωτήσεις και ματαιώσεις, φέρουν την πίκρα για τις προηγούμενες γενιές γυναικών που ενδεχομένως δεν μας ενημέρωσαν ή δεν μας στήριξαν όσο το είχαμε ανάγκη και ταυτόχρονα εμφανίζουν μια ευρυχωρία στο να κατανοήσουν το πως οι μητέρες μας κανονικοποίησαν την καταπίεση και τη βία που είχαν δεχτεί, πίσω από τη σκληρότητα τους δηλαδή μπορεί να κρύβεται ένα βουνό σιωπηλού πόνου. Ο τρόπος που συνυπάρχουν εδώ η συναισθηματική φόρτιση, η κριτική, η πολιτική επεξεργασία και η γενναιοψυχία είναι αξιοσημείωτος. 

Νίνα Μαρία Πασχαλίδου: «Η ταινία μας μάς δίδαξε πως ναι μπορούμε. Παρ’ όλα αυτά προσωπικά πιστεύω πως αν δεν συμμετέχουν και οι άντρες σε αυτή τη διαδικασία, ο αγώνας θα είναι άδικος».

Ως μητέρα ενός αγοριού προσπαθώ να του μεταδώσω από τώρα αυτά που θα χρειαστεί για να αντιμετωπίσει τις δικές του προκλήσεις με τις γυναίκες στο μέλλον.

– Θέλατε οι συντελέστριες να είναι γυναίκες ή απλά έτυχε; 

Μαρία Λούκα: Οχι ήταν ξεκάθαρα μια επιλογή που επιτελούσε ταυτόχρονα διάφορες ανάγκες. Ενα συνεργείο αποτελούμενο από γυναίκες πιστεύαμε – και αποδείχθηκε – πως θα διαμόρφωνε ένα περιβάλλον φροντίδας και ασφάλειας για τις πρωταγωνίστριες μας. Επίσης, ήταν κάτι που κι εμείς θέλαμε να δοκιμάσουμε, έχοντας οι ίδιες υπάρξει κατά βάση σε ανδροκρατούμενα συνεργεία. 

«Θέλαμε να δούμε πώς είναι να μπαίνεις σ’ ένα σετ που δεν θα ακούγονται σεξιστικά αστεία, που η φωνή σου και το σώμα σου θα δικαιούνται τον ίδιο χώρο με των υπολοίπων, που θα μπορείς πχ να μιλήσεις για τους πόνους περιόδου άνετα». 

Δεν λέω ότι σε όλα τα συνεργεία που αποτελούνται από αρρενωπότητες συμβαίνουν αυτά, αλλά σίγουρα έχουμε βιώσει τέτοια περιστατικά. Τέλος, ήταν και μια έμπρακτη επιβεβαίωση ότι μπορεί να γίνει. Ξέρεις συχνά, σε διάφορες περιστάσεις και όχι μόνο στον κινηματογραφικό κλάδο όταν επισημαίνεται η απουσία ή η υποεκπροσώπηση γυναικών σου λένε «δεν βρήκαμε γυναίκες». Ε δεν ισχύει. Αν ψάξεις, αν το παιδέψεις λίγο θα βρεις και αν δεν βρεις θα πρέπει να προβληματιστείς σοβαρά στο τι δεν πάει καλά όχι με τις γυναίκες αλλά με τις δομές.

– Ποια ήταν η πιο συγκινητική στιγμή του ντοκιμαντέρ σας;

Μαρία Λούκα: Δυσκολεύομαι ειλικρινά να ξεχωρίσω. Ηταν πολλές στιγμές κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων που το μοναδικό που ακούγονταν ήταν το ρουθούνισμα του σιωπηλού κλάματος. Αν, όμως, είναι να επιλέξω μια που να χωράει και όλες τις άλλες, είναι το τελευταίο γύρισμα όπου οι πρωταγωνίστριες μας μαζί με την Παυλίνα αγκαλιάστηκαν αυθόρμητα, κλείσαμε την κάμερα και πήγαμε κι εμείς μαζί τους. 

Ανακαλώ πάντα με συγκίνηση εκείνη την καλοκαιρινή ημέρα που ήμασταν ανάλαφρες και χαρούμενες και σκέφτομαι τη διαδρομή που διανύσαμε για να φτάσουμε εκεί, πόσο άλλαξαν οι ζωές μας μέσα σε αυτά τα 4 χρόνια, η Ολγα έβγαλε ένα σπουδαίο βιβλίο που ανέβηκε σε θεατρική παράσταση και παραμένει μια δυνατή φωνή για όλες, η Ηβη μετακόμισε στην Αθήνα που τόσο ήθελε και είναι ευτύχημα να την έχουμε κοντά μας, η Γεωργία αγαπημένη φίλη που μαθαίνω διαρκώς από αυτήν είναι πλέον intimacy coordinator και βοηθάει να γίνει πιο ασφαλής ο κλάδος για άλλες γυναίκες, με την Παυλίνα – ένα πολυτάλαντο πλάσμα που θαυμάζω απεριόριστα – κάναμε μαζί έναν θεατρικό μονόλογο. 

Νιώθω πιο δεμένη με όλες τους, όπως και με τις γυναίκες που κάναμε μαζί την ταινία. Πρώτα απ’ όλα με τη Νίνα που σκηνοθετήσαμε μαζί στηρίζοντας και φροντίζοντας η μια την άλλην σε όλα τα στάδια όχι μόνο στην ταινία αλλά γενικά, με τη Γωγώ Μπεμπέλου τη μοντέζ μας που θεωρώ μια από τις ευγενικές και γενναιόδωρες συνεργάτιδες που μπορείς να βρεις στη ζωή σου, τις παραγωγούς μας Μίνα Ντρέκη και Ηρω Αηδόνη, τη διευθύντρια φωτογραφίας Αίγλη Δράκου και όλες τις υπόλοιπες υπέροχες συντελέστριες. 

Εγώ όταν ξεκινήσαμε να συζητάμε για την ταινία δεν ήμουν καν έγκυος. Τώρα ταξιδεύω με την 3ων ετων κόρη μου για το Φεστιβάλ και νιώθω ικανοποιημένη που κάποια στιγμή θα μπορέσει να τη δει. 

Νίνα Μαρία Πασχαλίδου: «Η σκηνή που γυρίσαμε στο πάρκο. Αγκαλιαστήκαμε όλες, κλάψαμε και βάλαμε μια τελεία στα γυρίσματα, αλλά όχι και στα συναισθήματα. Με έναν τρόπο αγαπηθήκαμε, και θεραπευθήκαμε όλες μέσα από την ταινία».  

– Είναι πιο εύκολο για μια γυναίκα να μιλήσει σήμερα για τη βία που υφίσταται; 

Μαρία Λούκα: Σαφώς είναι πιο εύκολο. Κι αυτό πιστεύω ότι είναι το σπουδαιότερο επίτευγμα του #MeToo. Ωστόσο, δεν είναι δεδομένο. Η αμφισβήτηση των γυναικών που μιλάνε και η απόπειρα αποκατάστασης του πατριαρχικού μονοπωλίου στον δημόσιο λόγο είναι μια πτυχή της ακροδεξιάς επίθεσης διεθνώς. Τα «φτάνει με τον δικαιωματισμό», «το παρακάναμε με τα δικαιώματα των γυναικών και των ΛΟΑΤΚΙ», «σε λίγο θα ποινικοποιήσουμε και το φλερτ», «woke ατζέντα» κλπ είναι ορισμένες από τις πιο διαδεδομένες εκφάνσεις του σύγχρονου μισογυνισμού που παρότι έχει ακροδεξιά ρίζα διατρέχει ευρύτερα πολιτισμικά και πολιτικά συμφραζόμενα.

Οπότε χρειάζεται επαγρύπνηση ώστε να διαφυλάξουμε αλλά και να διευρύνουμε όσα κερδήθηκαν και σε εκείνες που αντιμετωπίζουν πολλαπλούς φραγμούς και δεν διαθέτουν κανένα προνόμιο, στις τρανς γυναίκες που επιχειρείται το σβησιμο της ύπαρξης τους, στις ανάπηρες γυναίκες που παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αόρατες στη μισαναπηρική δημόσια σφαίρα, στις προσφύγισσες και τις μετανάστριες που στερούνται θεμελιώδη δικαιώματα, στις Ρομά γυναίκες που βιώνουν συστηματική περιφρόνηση και ρατσισμό, στις εργάτριες που κινδυνεύουν να μην γυρίσουν μια μέρα σπίτι τους όπως συνέβη πρόσφατα με τις 5 δολοφονημένες εργάτριες στη Βιολάντα, στις Παλαιστίνιες που παλεύουν για τη ζωή τους σε συνθήκες γενοκτονικής και αποικιοκρατικής πολιτικής, στις Ιρανές που βλέπουν τα δικαιώματα τους να εργαλειοποιούνται από τη μηχανή του πολέμου λευκών αντρών – εγκληματιών πολέμου που ισχυρίζονται ότι θα τις σώσουν βυθίζοντας τον πλανήτη στον όλεθρο. 

Θέλω να πω πως η έμφυλη καταπίεση και η έμφυλη βία διασταυρώνονται με την τάξη, τη φυλή, την ταυτότητα φύλου, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, προσλαμβάνουν πολλές μορφές και όχι πάντα ευανάγνωστες, έχει σημασία λοιπόν να τις αναγνωρίζουμε και να παλεύουμε μαζί για την καταπολέμηση τους.

– Πόσο δύσκολο είναι να είσαι ντοκιμαντερίστρια στην Ελλάδα; 

Μαρία Λούκα: Ας φανταστούμε τη δυσκολία σαν μια σκάλα. Είναι δύσκολο γενικά να ασχολείσαι με τον σύγχρονο πολιτισμό στην Ελλάδα. Είναι συντριπτική και απροκάλυπτη η θεσμική απαξίωση. Είναι δύσκολο να κάνεις σύγχρονο κινηματογράφο και όχι εμπόριο εθνικοφροσύνης και αρχαιολαγνείας στην Ελλάδα γιατί η χρηματοδότηση που διατίθεται και δεν επαρκεί για να υλοποιήσεις ένα καλλιτεχνικό όραμα και να πληρώνεις ταυτόχρονα ενοίκιο, λογαριασμούς, σούπερ μάρκετ και για να διατεθεί αυτή η έστω χαμηλή χρηματοδότηση πρέπει να κάνεις αιτήσεις, να φας τα μούτρα σου, να γεμίσεις απορρίψεις, να ξανακάνεις αιτήσεις, να περιμένεις, να σπαταλάς χρόνο και ενέργεια και να προσπαθείς να διατηρήσεις το πάθος σου και τη δεοντολογία σου σ’ αυτή τη διελκυστίνδα της επιβίωσης. 

Είναι ακόμα πιο δύσκολο να κάνεις ντοκιμαντέρ γιατί δεν στηρίζεται αυτόνομα ως κινηματογραφικό είδος, σπάνια παίρνει διανομή, δεν αξιοποιείται για εκπαιδευτικούς λόγους όπως θα μπορούσε. Ολα αυτά είναι ζητήματα που έχουν αναδειχθεί από τις πρωτοβουλίες Ορατότης Μηδέν και Πολιτισμός Απών. 

Τώρα αν σε αυτά προσθέσουμε και την παράμετρο του φύλου, δηλαδή την ηγεμονία του αντρικού βλέμματος στον κινηματογράφο και τα πολύ πιο αυστηρά κριτήρια με τα οποία αξιολογούνται τα έργα των γυναικών και των θηλυκοτήτων, τη διάχυτη σεξιστική κουλτούρα, τις έμφυλες ιεραρχήσεις και τους έμφυλους καταμερισμούς εργασίας μέσα στον οπτικοακουστικό χώρο, τη δυνανεξία ακόμα και στη χρήση του όρου «σκηνοθέτρια», την απουσία θεμελιωμένων εργασιακών δικαιωμάτων και πολιτικών προστασίας των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων, θα πρέπει να ανέβουμε αρκετά ψηλά στη σκάλα. 

Νίνα Μαρία Πασχαλίδου: Είναι ηρωισμός, γι’ αυτό και πολλές από εμάς στρεφόμαστε πλέον στο εξωτερικό. Προσωπικά, δυστυχώς, η δική μου καριέρα χτίστηκε έξω από την Ελλάδα. Στη χώρα μας η στήριξη για τα ντοκιμαντέρ είναι μηδαμινή.

Info: Ελληνική πρεμιέρα για την ταινία «Survivors – Ξαναγράφοντας τον μύθο της» στο 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης. Παρασκευή 13 Μαρτίου, 18:00, αίθουσα Τζον Κασσαβέτης. Κρατήσεις εισιτηρίων εδώ.

Η ταινία θα είναι διαθέσιμη και στην πλατφόρμα του Φεστιβάλ για online θεάσεις από τις 14 Μαρτίου έως και τη λήξη του Φεστιβάλ.