Απειλές βιασμού, μίσος και αντικειμενοποίηση: Το «μενού» που σερβίρουν τα social media σε ανήλικα κορίτσια

Για ένα έφηβο κορίτσι που μπαίνει στο TikTok, το φύλο της συχνά την εξισώνει με ζώο. Ο όρος “foid” μπορεί να σου είναι άγνωστος, αλλά χρησιμοποιείται για να στιγματίσει και να απανθρωποποιήσει online τα κορίτσια. Η ανώνυμη μαρτυρία μιας 15χρονης στον Guardian είναι η κραυγή αγωνίας με την οποία αποφάσισε να ξεσκεπάσει τον ψηφιακό βούρκο στον οποίο «κολυμπάει» καθημερινά η γενιά της. Ενώ οι πολιτικοί συζητούν θεωρητικά για την ασφάλεια στο διαδίκτυο, η πραγματικότητα στις οθόνες των έφηβων κοριτσιών είναι μια εμπόλεμη ζώνη σεξισμού. Ο μισογυνισμός και η αποδόμηση της γυναικείας προσωπικότητας πριν καν αυτή προλάβει να διαμορφωθεί, είναι το καθημερινό «μενού» που σερβίρουν τα social media σε ανήλικα κορίτσια

Τι λένε οι αριθμοί;

Αν και η διαδικτυακή κακοποίηση πλήττει όλα τα παιδιά, οι έρευνες δείχνουν ότι τα κορίτσια στοχοποιούνται με έναν πολύ συγκεκριμένο και σεξουαλικοποιημένο τρόπο.

• Σε παγκόσμιο επίπεδο:

Σύμφωνα με έρευνα του Plan International σε 14.000 κορίτσια από 22 χώρες, το 58% των κοριτσιών έχουν υποστεί παρενόχληση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η κακοποίηση περιλαμβάνει από προσβολές έως απειλές σεξουαλικής βίας.

• Στην Ελλάδα:

Πρόσφατα στοιχεία από το Ελληνικό Κέντρο Ασφαλούς Διαδικτύου δείχνουν ότι 1 στα 2 παιδιά έχει έρθει αντιμέτωπο με επιβλαβές περιεχόμενο, με τα κορίτσια να αναφέρουν σε πολύ υψηλότερα ποσοστά περιστατικά που αφορούν την εξωτερική τους εμφάνιση (body shaming) και τη σεξουαλική παρενόχληση.

• Η αντικειμενοποίηση ως κανόνας:

Έρευνα του UCL (University College London) το 2024 υπογραμμίζει ότι οι αλγόριθμοι προωθούν μισογυνιστικό περιεχόμενο σε έφηβα αγόρια μέσα σε μόλις λίγα λεπτά χρήσης, ενισχύοντας την incel κουλτούρα (ακούσια άγαμοι), όπου οι γυναίκες υποβαθμίζονται σε “humanoids” (foids).

Η «γλώσσα του μίσους» και η απανθρωποποίηση των κοριτσιών

Online θα βρεις δεκάδες slang όρους που χρησιμοποιούνται εσκεμμένα για να αφαιρέσουν την ανθρώπινη ιδιότητα από τα κορίτσια και να τα υποβιβάσουν σε «αντικείμενα». Η 15χρονη στον Guardian μαρτυρά κάτι επίσης σοκαριστικό: την κυριαρχία της «διπλής ηθικής» σε ακραίο βαθμό.

Ενώ για τα αγόρια η σεξουαλική δραστηριότητα θεωρείται «κατόρθωμα», για τα κορίτσια χρησιμοποιούνται όροι όπως “community pussy” (το κορίτσι που προσφέρει σεξουαλικές υπηρεσίες στην κοινότητά της) ή “used up” (χρησιμοποιημένη).

Αυτή η ρητορική δεν μένει στις λέξεις. Μετατρέπεται σε βιολογικό και ψυχολογικό τραύμα. Η συνεχής βαθμολόγηση της εμφάνισης (π.χ. ο όρος “Sub5” για όποια θεωρείται κάτω του μετρίου) ωθεί τα κορίτσια σε μια διαρκή σύγκριση. Όπως αναφέρει η μαρτυρία, ακόμα και όταν μια κοπέλα είναι αντικειμενικά όμορφη, τα μισογυνιστικά σχόλια την αποδομούν, οδηγώντας ακόμα και σε αυτό που οι ψυχολόγοι ονομάζουν Διαταραχή Σωματικής Δυσμορφίας.

Η κανονικοποίηση του βιασμού

Το πιο ανησυχητικό στοιχείο της μαρτυρίας είναι η αντιμετώπιση του βιασμού. Ακόμα κι όταν ένα κορίτσι μιλάει για το τραύμα του βιασμού της, μπορεί να δέχεται σχόλια όπως «τουλάχιστον εσύ έκανες σεξ».

Σύμφωνα με την UNESCO (2023), η online έμφυλη βία δεν είναι απλώς μια σειρά από προσβολές, αλλά λειτουργεί ως ένας μηχανισμός «ψηφιακού σιωπητηρίου». Όταν τα κορίτσια βλέπουν τη συστηματική αποκτήνωση των συνομηλίκων τους, οδηγούνται στην αυτολογοκρισία και στην απόσυρση από τον ψηφιακό δημόσιο λόγο.

Αυτό το φαινόμενο υποσκάπτει τη δημοκρατική συμμετοχή, καθώς τα κορίτσια μαθαίνουν από νωρίς ότι η φωνή τους στο διαδίκτυο τιμωρείται με εξευτελισμό.

Γιατί συμβαίνει αυτό;

Η online κακοποίηση ανήλικων κοριτσιών πατάει πάνω σε βαθιά ριζωμένα έμφυλα στερεότυπα. Η κοινωνιολογική έρευνα δείχνει ότι:

• Η αντικειμενοποίηση είναι το πρώτο στάδιο:

Αν το κορίτσι δεν θεωρείται άνθρωπος με συναισθήματα, αλλά «αντικείμενο» (objectification), είναι πιο εύκολο να δεχθεί επίθεση.

• Η κουλτούρα της κυριαρχίας:

Πολλά αγόρια χρησιμοποιούν τον μισογυνισμό ως μέσο ένταξης σε μια ομάδα, προσπαθώντας να αποδείξουν την «ανωτερότητά» τους.

• Η αποτυχία της εποπτείας:

Διαδικτυακές πλατφόρμες και μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτυγχάνουν συχνά να φιλτράρουν λέξεις- κλειδιά που χρησιμοποιούνται ως κώδικες μίσους, επιτρέποντας σε βίντεο με χιλιάδες likes να προωθούν τον εξευτελισμό ανηλίκων.

Τι μπορούμε να κάνουμε λοιπόν;

Η λύση προφανώς δεν είναι να πετάξουμε τα κινητά από παράθυρα. Η 15χρονη με τη μαρτυρία της στον Guardian είναι σαφής: «όλοι οι φίλοι μου είναι στα social». Mια τέτοια απομάκρυνση θα οδηγούσε απλώς στην κοινωνική της απομόνωση.

Αντίθετα, χρειαζόμαστε άμεση ψηφιακή εκπαίδευση από νωρίς, με εκπαιδευτικά προγράμματα να ενισχύονται με συγκεκριμένες ενότητες για την έμφυλη ψηφιακή βία, αλλά και ουσιαστική πολιτική πίεση ώστε οι ιθύνοντες να σταματήσουν τις θεωρητικές συζητήσεις και να επιβάλουν αυστηρές κυρώσεις στις πλατφόρμες για την αποτυχία προστασίας των ανηλίκων.

Παράλληλα, είναι κρίσιμο να εστιάσουμε στην ενδυνάμωση των αγοριών, διδάσκοντάς τους ότι η αρρενωπότητα δεν χτίζεται πάνω στην υποτίμηση των κοριτσιών.

Αν επιτρέψουμε στο διαδίκτυο να είναι ένας χώρος όπου μια έφηβη μαθαίνει να μισεί το πρόσωπό της και το φύλο της, τότε ίσως να μην έχουμε χάσει απλά μια μάχη, αλλά τον πόλεμο για μια ολόκληρη γενιά γυναικών.