Μαργαρίτα Παπανδρέου: 6 φορές που αγωνίστηκε για τα δικαιώματα των γυναικών και ίσως δεν γνωρίζεις
- 18 ΣΕΠ 2026
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου έφυγε από τη ζωή στις 18 Σεπτεμβρίου 2026 σε ηλικία 102 ετών. Σύζυγος από το 1951 μέχρι το 1989 του πρωθυπουργού Ανδρέα Παπανδρέου, ιδρύτρια και πρόεδρος της Ένωσης Γυναικών Ελλάδος, μητέρα 4 παιδιών (Γιώργος, Σοφία, Νίκος και Αντρίκος) εκ των οποίων ενός πρωθυπουργού, ακτιβίστρια, φεμινίστρια, συγγραφέας και αρθρογράφος. Η Μαργαρίτα Παπανδρέου έζησε έναν αιώνα μιας πολύ γεμάτης ζωής.
Γεννημένη ως Margaret Esther Chant στις 30 Σεπτεμβρίου 1923 στο Ιλινόις των ΗΠΑ, η Αμερικανίδα που αργότερα γνωρίσαμε στην Ελλάδα ως Μαργαρίτα Παπανδρέου, ήταν το μεγαλύτερο από τα 5 παιδιά του Douglas Chant και της Hulda Anne Pfund Chant. Σπούδασε δημοσιογραφία και έκανε μεταπτυχιακό στη Δημόσια Υγεία στο πανεπιστήμιο της Μινεσότα, όπου γνώρισε τον Ανδρέα Παπανδρέου το 1947.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου παντρεύτηκε τον πολιτικό σύζυγό της που αργότερα έγινε πρωθυπουργός της Ελλάδας στις 30 Αυγούστου 1951. Έζησαν μαζί στη Μινεσότα και την Καλιφόρνια, όπου ο Ανδρέας Παπανδρέου δίδασκε στο Πανεπιστήμιο του Berkeley. Η σχέση τους πέρασε από διάφορα στάδια, με τις εξωσυζυγικές σχέσεις του πολιτικού να αποτελούν σκάνδαλα της εποχής που σίγουρα τους έπλητταν. Εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα το 1961 και το 1967 η σύλληψη του Ανδρέα Παπανδρέου από τη χούντα των συνταγματαρχών, βρήκε τη Μαργαρίτα Παπανδρέου να κινητοποιείται για την απελευθέρωσή του. Έζησαν έπειτα εξόριστοι μαζί και στη Στοκχόλμη, και στο Τορόντο και τελικά επέστρεψαν στην Ελλάδα με τη Μεταπολίτευση.
Τα χρόνια της αλλαγής, εκτός από την πλούσια δράση της και την άρνησή της να έχει έναν παθητικό ρόλο συζύγου πολιτικού, έφεραν και την οριστική αλλαγή στην προσωπική τους ζωή. Το 1989 η Μαργαρίτα Παπανδρέου συμφώνησε να δώσει διαζύγιο στον Ανδρέα Παπανδρέου ο οποίος στη συνέχεια παντρεύτηκε τη σύντροφό του, Δήμητρα Λιάνη.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου είχε αγωνιστεί προηγουμένως σημαντικά για τα δικαιώματα της γυναίκας σε ένα διαζύγιο. Είχε αγωνιστεί βασικά, για να θεωρείται η γυναίκα ίση πολίτης απέναντι στο κράτος και την κοινωνία.
«Δεν υπάρχει κοινωνική απελευθέρωση χωρίς τη γυναικεία απελευθέρωση και δεν υπάρχει γυναικεία απελευθέρωση χωρίς την κοινωνική απελευθέρωση», ήταν το μότο της ζωής της, όπως ακούγεται στο παρακάτω βίντεο της εκπομπής Στούντιο 4 της ΕΡΤ, τότε που η Μαργαρίτα Παπανδρέου έκλεινε τα 101 χρόνια της ζωής της.
Κι αυτά είναι 6 πράγματα για τα οποία αγωνίστηκε κατά τη διάρκεια της ζωής της ως γυναίκα και για τις γυναίκες.
Η ίδρυση της Ένωσης Γυναικών Ελλάδος
«Τη μέρα που φύγαμε εξόριστοι (σ.σ. από τη Χούντα) ορκίστηκα πως όταν επιστρέψουμε, θα αφιέρωνα τον χρόνο και την ενέργειά μου σε κοινωνικούς σκοπούς για έναν καλύτερο κόσμο. Από την πρώτη στιγμή που πατήσαμε το πόδι μας ξανά στο ελληνικό έδαφος μετά την πτώση της χούντας, ξεκίνησα τη διαδικασία μιας γυναικείας οργάνωσης από τη βάση της κοινωνίας», έγραφε στην αυτοβιογραφία της, Έρωτας και Εξουσία, η Μαργαρίτα Παπανδρέου.
Ως σύζυγος πρωθυπουργού υιοθέτησε έναν πιο ενεργό ρόλο σε σχέση με αυτό που έχουμε συνηθίσει για οποιαδήποτε «πρώτη κυρία» στη χώρα μας. Η Μαργαρίτα Παπανδρέου ήταν αποφασισμένη να συνδράμει κι εκείνη με τον τρόπο της για να δει την αλλαγή στην ελληνική κοινωνία.
Η Ένωση Γυναικών Ελλάδος ιδρύθηκε στις 15 Σεπτεμβρίου 1976 και είχε στόχο τη χειραφέτηση των γυναικών και την αναβάθμιση του κοινωνικού τους ρόλου. Το 1976 ξεκίνησε και η έκδοση του περιοδικού Ανοιχτό Παράθυρο. Με την ίδρυσή της η Ένωση Γυναικών Ελλάδος αριθμούσε 40.000 μέλη. Ήταν μία κομβικής σημασίας κίνηση για τη μαζικοποίηση του γυναικείου κινήματος.
Το 1980 οργανώθηκε στην Ελλάδα με πρωτοβουλία της Ένωσης Γυναικών Ελλάδος συνέδριο με τη συμμετοχή γυναικείων οργανώσεων από τη Γαλλία, Ισπανία, Ιταλία, Συρία, Κύπρο, Μάλτα, Λίβανο, Αίγυπτο, Ιράκ, Παλαιστίνη, Τυνησία, Λιβύη, Μαρόκο, Αλγερία, τη Σοσιαλιστική Διεθνή Γυναικών, την Πολισάριο και με έθνη-παρατηρητές το Ηνωμένο Βασίλειο και τη Γιουγκοσλαβία. Στο πλαίσιο του συνεδρίου αποφασίστηκε η δημιουργία του Κέντρου Γυναικών Μεσογείου. Σκοπός του ήταν η προώθηση της έμφυλης ισότητας, η αλλαγή του θεσμικού και οικογενειακού δικαίου στις μεσογειακές χώρες και η δικτύωση των γυναικών της ευρύτερης περιοχής, ενώ από το 1979 έως το 1986 διοργάνωνε ετήσιες πολιτιστικές και επιμορφωτικές εκδηλώσεις με αυτούς τους σκοπούς.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου είχε ρόλο και στη διεθνή δικτύωση του γυναικείου κινήματος, εκπροσωπόντας για παράδειγμα την Ελλάδα στην Παγκόσμια Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για τις γυναίκες στο Ναϊρόμπι το 1985.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου με την τότε υπουργό Πολιτισμού, Μελίνα Μερκούρη και τη βουλεύτρια Petra Kelly της δυτικής Γερμανίας σε διάλειμμα του διεθνούς συνεδρίου με θέμα «Η γυναίκα και τα ΜΜΕ», το 1985. / AP-Photo/Saris
Η αλλαγή στο οικογενειακό δίκαιο
Μέσω της ΕΓΕ, που διοργάνωνε σχετικές διαδηλώσεις, η Μαργαρίτα Παπανδρέου ασκούσε πίεση για αλλαγή του απαρχαιωμένου οικογενειακού δικαίου όπου ο θεσμός της προίκας παρέμενε ενεργός και η νομική ισότητα των 2 φύλων δεν κατοχυρωνόταν. Παρά τις αντιδράσεις εναντίον της που ήταν σφοδρές, η Μαργαρίτα Παπανδρέου ήθελε να αλλάξει τα οπισθοδρομικά ήθη των Ελλήνων και να βοηθήσει τις Ελληνίδες να χειραφετηθούν. Η μεγάλης κλίμακας αναθεώρηση του Οικογενειακού Δικαίου στη χώρα ήταν έργο πίσω από το οποίο η Μαργαρίτα Παπανδρέου, η ΕΓΕ και οι πιέσεις τους διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο.
Με τον νόμο 1329/1983, μεταξύ άλλων:
- Καταργήθηκε ο θεσμός της προίκας
- Θεσπίστηκε ο πολιτικός γάμος
- Νομιμοποιήθηκαν τα διαζύγια με αμοιβαία συναίνεση
- Δόθηκε η δυνατότητα διατήρησης του επωνύμου των γυναικών μετά τον γάμο,
- Αποκτήθηκαν ίσα δικαιώματα με τον σύζυγο όσον αφορά στην κηδεμονία των παιδιών τους.
Όταν η Μαργαρίτα Παπανδρέου μίλησε στον αρχιεπίσκοπο Σεραφείμ για τις αμβλώσεις
«Μόνο αν δούμε την επιλογή στην άμβλωση ως ανθρώπινο δικαίωμα θα προστατευτούν οι γυναίκες και τα βασικά τους κεκτημένα», είχε σχολιάσει στο thecaller η Μαργαρίτα Παπανδρέου όταν η απόφαση του Ανώτερου Δικαστήριο των ΗΠΑ ανέτρεψε τη Roe vs. Wade για τις αμβλώσεις.
Η ΕΓΕ είχε θέσει ρητά το δικαίωμα στην άμβλωση ως ζήτημα αυτοδιάθεσης του σώματος και ισότητας στην υγεία. Οι θέσεις της δημοσιεύονταν στον Τύπο της εποχής. Μάλιστα η Μαργαρίτα Παπανδρέου και οι φεμινίστριες της ΕΓΕ είχαν συναντηθεί μέχρι και με τον αρχιεπίσκοπο Σεραφείμ για να ζητήσουν η εκκλησία να μην αντιδράσει στην νομιμοποίηση των αμβλώσεων που ζητούσαν. Λέγεται ότι η Μαργαρίτα Παπανδρέου επιστράτευσε το επιχείρημα ότι αν η Ιεραρχία αντιτίθετο στις εκτρώσεις, τότε θα έπρεπε να ηγηθεί μιας καμπάνιας για την αντισύλληψη και να εγκαταστήσει κουτιά με προφυλακτικά έξω από τις εκκλησίες.
Οι νόμιμες αμβλώσεις έγιναν πραγματικότητα το 1986 και η συμβολή της Μαργαρίτας Παπανδρέου σε αυτή τη μεγάλη νίκη για το γυναικείο κίνημα δεν αμφισβητείται. Άλλωστε μέλη της ΕΓΕ συμμετείχαν στις νομοπαρασκευαστικές επιτροπές.
Η Γενική Γραμματεία Ισότητας των Φύλων είχε κάτι από εκείνη
Η πρώτη Γενική Γραμματέας Ισότητας ήταν το μέλος της Ένωσης Γυναικών Ελλάδος Χρυσάνθη Λάΐου Αντωνίου κι όπως καταλαβαίνεις η γραμματεία αυτή ήταν μια μάλλον φυσική εξέλιξη των αγώνων ενός πολύ ενεργού γυναικείου κινήματος τη δεκαετία του ’80.
Φυσικά οι αγώνες των γυναικών δεν ήταν ενός μόνο προσώπου, αλλά η Μαργαρίτα Παπανδρέου προσωπικά τόσο ως πρόεδρος της ΕΓΕ για 8 χρόνια όσο και ως σύζυγος του πρωθυπουργού της χώρας, έγινε για καιρό ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα πρόσωπα της γυναικείας χειραφέτησης. Η επιλογή της να αξιοποιήσει το δημόσιο βήμα και ρόλο που της δόθηκε για να προωθήσει τα γυναικεία δικαιώματα είναι μάλλον η σημαντικότερη παρακαταθήκη της.
Το έργο της για την ειρήνη με τη γυναίκα και πάλι στο επίκεντρο
Μετά τον χωρισμό της από τον Ανδρέα Παπανδρέου, η Μαργαρίτα Παπανδρέου δεν σταμάτησε να δρα για τους σκοπούς που την αφορούσαν. Το 1990 για παράδειγμα διοργάνωσε διάλογο γυναικών από το Ισραήλ και την Παλαιστίνη, ενώ πριν τον πόλεμο του Κόλπου είχε βρεθεί να επισκέπτεται την ιρακινή ομοσπονδία γυναικών στη Βαγδάτη. Στο μεταξύ είχε ιδρύσει το Κέντρο Έρευνας και Δράσης για την Ειρήνη, το γυναικείο μη κερδοσκοπικό σωματείο που από το 1988 παραμένει ενεργό και συνεχίζει να διοργανώνει επιμορφωτικά σεμινάρια, ανοιχτά εργαστήρια ενημέρωσης κατά της έμφυλης βίας αλλά και παρεμβάσεις και δράσεις για την ειρήνη.
Ένα από τα αγαπημένα της «παιδιά» ήταν η πρωτοβουλία WinPeace που έφερε κοντά γυναίκες από την Ελλάδα και την Τουρκία. Η πρωτοβουλία που πήρε μορφή σε συνεργασία με τη δημοσιογράφο, συγγραφέα και ακτιβίστρια Zeynep Oral, προέταξε τη δύναμη της συνεργασίας απέναντι στα παιχνίδια της εξουσίας στην ευρύτερη περιοχή μετά την περίοδο της κρίσης των Ιμίων (1996).
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου απολάμβανε τον ρόλο της στην ιστορία, αλλά όχι τα κουτσομπολιά
«Μου άρεσε που ήμουν μέσα στα κύρια ελατήρια της ιστορίας. Μου άρεσαν οι ευκαιρίες να δουλεύω για σκοπούς στους οποίους πίστευα. Ημουν ενθουσιασμένη που έφερνα τη φωνή των γυναικών, τις αξίες τους, στους διαδρόμους της εξουσίας. Ηθελα να λειτουργώ με έναν αξιοπρεπή τρόπο σ’ ένα από τα πιο άσχημα παιχνίδια του κόσμου – την πολιτική», έγραφε στο βιβλίο της Έρωτας και Εξουσία. Ωστόσο το κομμάτι που την ενοχλούσε ήταν η προσωπική της ζωή που αντιμετωπιζόταν συχνά πυκνά ως το αγαπημένο υλικό των media.
EUROKINISSI/ΖΩΝΤΑΝΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ
«Και ντρεπόμουν που ξόδευα τόσο χρόνο και φαιά ουσία στην προσωπική μου κατάσταση, σ’ ένα συνηθισμένο ερωτικό τρίγωνο, σεξ και πολιτική, συζυγικοί καβγάδες και φωνές, απιστία και ζήλια – και γενικά μη παραγωγική αθλιότητα», σημείωνε στο βιβλίο της.
Κι αν αναρωτιέσαι γιατί η ίδια δεν άλλαξε το επίθετό της μετά το διαζύγιό της από τον Ανδρέα Παπανδρέου παρόλο που ήταν φεμινίστρια σε όλη της τη ζωή η ίδια είχε απαντήσει σε συνέντευξή της: «Δεν ήταν μόνο το επίθετό μου ως συζύγου, αλλά και ως επαγγελματία. Είμαι διεθνώς γνωστή με αυτό το επίθετο. Συμβολίζει 40 χρόνια ωραίων αναμνήσεων».
