Σε αυτή την ηλικία ο εγκέφαλος αρχίζει να συρρικνώνεται (και μια συνήθεια αναστρέφει τη φθορά)

Μελέτες δείχνουν ότι μετά την ηλικία των 40 ετών, ο εγκέφαλος χάνει περίπου το 5% του όγκου του ανά δεκαετία. Πρόκειται για μια φυσιολογική διαδικασία εγκεφαλικής ατροφίας που επηρεάζει τη μνήμη, τη συγκέντρωση και την ταχύτητα σκέψης. Ωστόσο, νεότερα επιστημονικά δεδομένα αποκαλύπτουν ότι υπάρχει μια συγκεκριμένη δραστηριότητα ένα πραγματικό full-brain workout που μπορεί να αναστρέψει αυτή τη φθορά και να θωρακίσει τον εγκέφαλο μέχρι τα βαθιά γεράματα.

Αυτό είναι και το κεντρικό μήνυμα της σειράς ντοκιμαντέρ Limitless: Live Better Now, όπου ο 41χρονος ηθοποιός Chris Hemsworth αποφάσισε να καταπιαστεί για πρώτη φορά στη ζωή σου με τα ντραμς. Η προσπάθειά του δεν ήταν απλώς μια προετοιμασία για να παίξει μπροστά σε 60.000 θεατές σε συναυλία του Ed Sheeran, αλλά μια ζωντανή απόδειξη του πώς η εκμάθηση ενός μουσικού οργάνου σε μεγαλύτερη ηλικία θωρακίζει τον εγκέφαλο.

Γιατί ο εγκέφαλος συρρικνώνεται με την ηλικία;

Η σταδιακή απώλεια εγκεφαλικού ιστού (εγκεφαλική ατροφία) μπορεί να ξεκινήσει ήδη από τη δεκαετία των 30. «Δεν συμβαίνει όμως σε όλους με τον ίδιο ρυθμό», εξηγεί ο Daniel Gustavson, γνωστικός ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο του Κολοράντο. Η ατροφία επηρεάζει κυρίως 2 κρίσιμες περιοχές:

• Προμετωπιαίος φλοιός: Υπεύθυνος για την επίλυση προβλημάτων, τη λήψη αποφάσεων και την προσαρμοστικότητα.
• Ιππόκαμπος: Ρυθμίζει τη μνήμη και τη χωρική πλοήγηση.

Όταν δυσκολεύεσαι να θυμηθείς λεπτομέρειες μιας συζήτησης ή ξεχνάς πού έβαλες τα κλειδιά σου, δεν πρόκειται απλώς για εκνευριστικές στιγμές της καθημερινότητας, αλλά για πραγματικές αλλαγές στις νευρωνικές συνδέσεις.

Η συρρίκνωση οφείλεται στην απώλεια νευρώνων και συνάψεων, στη μείωση της νευροπλαστικότητας, αλλά και στην πτώση βασικών νευροδιαβιβαστών (όπως η ντοπαμίνη, η σεροτονίνη και η ακετυλοχολίνη). Παράλληλα, η φθορά της φαιάς και της λευκής ουσίας εξασθενεί τις γέφυρες επικοινωνίας στον εγκέφαλο.

Νευροπλαστικότητα & νοητικό αποθεματικό: Η άμυνα του εγκεφάλου

Το αντίδοτο στη γνωστική έκπτωση είναι η νευροπλαστικότητα: η ικανότητα του εγκεφάλου να αναδομείται, να προσαρμόζεται και να δημιουργεί νέα μονοπάτια καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής μας.

«Όταν μαθαίνουμε κάτι νέο, χτίζουμε κυριολεκτικά νέους νευρώνες», αναφέρει η γνωστική επιστήμονας Maya Shankar, παρομοιάζοντας τη διαδικασία με την εύρεση μιας νέας διαδρομής για τη δουλειά όταν ο συνηθισμένος δρόμος είναι κλειστός.

Αυτή η προσαρμοστικότητα δημιουργεί το λεγόμενο «νοητικό αποθεματικό» (cognitive reserve) — ένα είδος πνευματικής «σκαλωσιάς» που κρατά τον εγκέφαλο λειτουργικό, ακόμα κι αν ορισμένα τμήματά του αρχίσουν να φθείρονται.

Γιατί η μουσική είναι η «κορυφαία γυμναστική» για τον εγκέφαλο;

Αν και πολλές δραστηριότητες (όπως ο χορός, η ζωγραφική, το σκάκι ή η εκμάθηση ξένων γλωσσών) ενισχύουν το νοητικό αποθεματικό, η εκμάθηση ενός μουσικού οργάνου προσφέρει το μεγαλύτερο όφελος για τον εγκέφαλο.

Full-brain workout: Η μουσική ενεργοποιεί σχεδόν κάθε περιοχή του εγκεφάλου ταυτόχρονα — την ακοή, την ανάγνωση νότων, την κίνηση των χεριών και τον συντονισμό.
Ενίσχυση του μεσολοβίου: Απαιτεί αμφοτερόπλευρο συντονισμό, δυναμώνοντας το «μεσόλοβιο», τη μεγαλύτερη γέφυρα λευκής ουσίας που συνδέει το αριστερό με το δεξί ημισφαίριο.
Βελτίωση της μνήμης: Έρευνα του 2022 (Frontiers in Aging Neuroscience) έδειξε ότι ηλικιωμένοι που έκαναν μαθήματα πιάνου για 6 μήνες εμφάνισαν βελτιωμένη δομική συνδεσιμότητα σε περιοχές που σχετίζονται με τη γλώσσα και τη μνήμη. Σε άλλη μελέτη, η εκμάθηση φυσαρμόνικας βελτίωσε τη λεκτική μνήμη σε μόλις 3 μήνες!

Πώς να ξεκινήσεις

Δεν μπορούμε να σταματήσουμε τον χρόνο, αλλά μπορούμε να αλλάξουμε τον τρόπο που γερνάει ο εγκέφαλός μας:

• Βρες τη χρυσή τομή δυσκολίας:

Διάλεξε ένα όργανο που σε ενθουσιάζει αλλά παράλληλα σε προκαλεί. Αν είναι πολύ εύκολο δεν διεγείρει τη νευροπλαστικότητα· αν είναι πολύ δύσκολο θα τα παρατήσεις.

• Δημοφιλείς επιλογές:

Το πιάνο, η κιθάρα και τα ντραμς είναι εξαιρετικά λόγω των απαιτήσεων συντονισμού και στα 2 χέρια, αλλά οποιοδήποτε όργανο απαιτεί προσπάθεια κάνει δουλειά.

• Εστίασε στη διαδρομή, όχι στην τελειότητα:

«Δεν είναι η τέλεια εκτέλεση που αναπτύσσει τον εγκέφαλο, αλλά η ίδια η προσπάθεια της μάθησης», τονίζει ο Michael Snyder, καθηγητής γενετικής στο Stanford.

• Εκμεταλλεύσου την τεχνολογία ή την παρέα:

Apps, tutorials στο YouTube ή ομαδικά μαθήματα προσθέτουν το στοιχείο της κοινωνικοποίησης, το οποίο βελτιώνει τη διάθεση και την αφοσίωση στον στόχο.