Πιστεύεις ότι «τίποτα δεν γίνεται τυχαία»; Ίσως έχεις αποφένια

Αν σου συμβαίνει συχνά, δεν είσαι μόνη/ος. Αυτή η έντονη τάση του ανθρώπινου μυαλού να συνδέει τυχαία γεγονότα και να ανακαλύπτει κρυφά μηνύματα εκεί που δεν υπάρχουν, έχει επιστημονικό όνομα. Ονομάζεται αποφένια (apophenia) και παρόλο που ακούγεται σαν κάτι περίπλοκο, είναι μια απόλυτα φυσιολογική λειτουργία του εγκεφάλου σου, οποία όμως, αν ξεφύγει από τον έλεγχο, μπορεί να σε οδηγήσει σε πολύ λάθος αποφάσεις.

Τι ακριβώς είναι η αποφένια;

Ο όρος χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον νευρολόγο και ψυχίατρο Klaus Conrad. Αν και αρχικά συνδέθηκε με τα συμπτώματα της σχιζοφρένειας, οι νευροψυχολόγοι ξεκαθαρίζουν: η αποφένια ΔΕΝ είναι ψυχική διαταραχή. Είναι μια καθημερινή εμπειρία που όλοι έχουμε σε κάποιο βαθμό.

Το μυαλό μας είναι προγραμματισμένο να αναγνωρίζει μοτίβα. Είναι ένας μηχανισμός επιβίωσης που κουβαλάμε από την εποχή των σπηλαίων. Για παράδειγμα, αν περπατάς στο σκοτάδι και δεις μια σκιά που μοιάζει με αρκούδα, το μυαλό σου θα υποθέσει αμέσως το χειρότερο σενάριο για να σε προστατεύσει. Εξελικτικά, ο εγκέφαλός μας προτιμά να κάνει ένα λάθος (να δει έναν κίνδυνο που δεν υπάρχει), παρά να αγνοήσει κάτι που θα μπορούσε να αποβεί μοιραίο.

Μερικά κλασικά, καθημερινά παραδείγματα:

• Βλέπεις επαναλαμβανόμενους αριθμούς ή γράμματα (π.χ. σε πινακίδες αυτοκινήτων).
• Διαβάζεις ένα post ενός άγνωστου στα social media και είσαι σίγουρος ότι «φωτογραφίζει» εσένα.
• Κάνεις ένα συγκεκριμένο γούρι ή τελετουργικό για να κερδίσει η ομάδα σου.
• Βλέπεις ένα πουλί να κάθεται στο μπαλκόνι σου και το ερμηνεύεις ως «μήνυμα» από ένα αγαπημένο σου πρόσωπο που έχει φύγει από τη ζωή.

Το τελευταίο παράδειγμα είναι ένας αποδεκτός πολιτισμικά, τρόπος για να διαχειριστείς την απώλεια. Άνθρωποι που βιώνουν πένθος ή έντονη μοναξιά τείνουν να εμφανίζουν πιο συχνά αποφένια, καθώς η ανακάλυψη αυτών των «σημαδιών» τούς προσφέρει παρηγοριά και κρατά ζωντανή τη σύνδεση με όσους έχασαν.

Πότε η αποφένια γίνεται πρόβλημα;

Η αναγνώριση μοτίβων είναι υγιής. Γίνεται επικίνδυνη, όμως, όταν αρχίζεις να αγνοείς τη λογική παίρνοντας σημαντικές αποφάσεις για τη ζωή σου βασισμένη/ος σε «μεταφυσικά σημάδια». Όταν βρίσκεσαι σε κατάσταση έντονου στρες, άγχους ή συναισθηματικής φόρτισης, το μυαλό σου υπερλειτουργεί και προσπαθεί απεγνωσμένα να βάλει τάξη στο χάος. Εκεί είναι που μπορεί να την πατήσεις:

• Στα οικονομικά:

Μπορεί να ξοδέψεις μια περιουσία για να πας ταξίδι σε έναν προορισμό που «τύχαινε» να βλέπεις συνέχεια στα social.

• Στον τζόγο:

Οι άνθρωποι με εθισμό στον τζόγο είναι κλασικά θύματα της αποφένιας. Πιστεύουν ότι βλέπουν «μοτίβα» στους αριθμούς, με αποτέλεσμα να χάνουν τεράστια ποσά, νομίζοντας ότι αποκωδικοποίησαν το σύστημα.

• Στις θεωρίες συνωμοσίας:

Η αποφένια είναι το απόλυτο καύσιμο για τις θεωρίες συνωμοσίας. Όταν προσπαθείς να ενώσεις εντελώς άσχετα μεταξύ τους παγκόσμια γεγονότα για να βγάλεις ένα συγκεκριμένο νόημα, παγιδεύεσαι σε έναν φαύλο κύκλο παραπληροφόρησης.

Συνδέεται με άλλες ψυχικές παθήσεις;

Αν και η ίδια δεν είναι διαταραχή, η αποφένια μπορεί να είναι πιο έντονη σε ανθρώπους με αγχώδεις διαταραχές, ειδικά σε όσους έχουν την τάση να καταστροφολογούν.

Επίσης, συνδέεται στενά με την Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (OCD) μέσω αυτού που οι ψυχολόγοι ονομάζουν «μαγική σκέψη». Είναι η κατάσταση όπου πιστεύεις ακράδαντα ότι αν δεν κάνεις μια συγκεκριμένη πράξη (π.χ. να ελέγξεις τις εστίες της κουζίνας 5 φορές), θα συμβεί κάτι κακό σε εσένα ή την οικογένειά σου.

Πώς να την αντιμετωπίσεις

Αν νιώθεις ότι η ανάγκη σου να βρίσκεις παντού σημάδια σου προκαλεί άγχος, εμμονικές σκέψεις ή σε οδηγεί σε λάθος επιλογές, δοκίμασε τα εξής:

• Κάνε μια παύση:

Πριν πεις «είναι σημάδι!», σταμάτα και αναρωτήσου: «Υπάρχουν πραγματικές, χειροπιαστές αποδείξεις που να στηρίζουν αυτή τη σύνδεση ή απλώς παρασύρομαι από το συναίσθημά μου;»

• Αναγνώρισε την κατάσταση:

Να θυμάσαι ότι ο εγκέφαλος δημιουργεί πολύ πιο εύκολα αυθαίρετες συνδέσεις όταν είσαι κουρασμένος, αγχωμένος ή ευάλωτος.

• Φρόντισε τον εαυτό σου:

Ο επαρκής ύπνος, η διαχείριση του καθημερινού στρες και η μείωση του χρόνου που περνάς μπροστά από μια οθόνη (screen time) βοηθούν το μυαλό σου να «καθαρίσει» και να σκέφτεται πιο ορθολογικά.

Αν παρ’ όλα αυτά νιώθεις ότι η αποφένια επηρεάζει την καθημερινότητά σου, τη δουλειά σου ή τις σχέσεις σου, η ψυχοθεραπεία είναι ένα εξαιρετικό εργαλείο. Ένας ειδικός μπορεί να σε βοηθήσει να ξεδιαλύνεις την πραγματικότητα από το «θόρυβο» του μυαλού σου και να σου δείξει εναλλακτικές, πιο καθησυχαστικές ερμηνείες για όσα σου συμβαίνουν.