Δρ. Γιάννη Παππά, είναι ρατσιστικά τα αστεία με τους boomers;

Να πέσει η έρευνα 

Με αφορμή την 1η Οκτωβρίου, Παγκόσμια Ημέρα Ηλικιωμένων, το ΚΜΟΠ παρουσιάζει τα πρώτα ευρήματα μιας νέας διαδικτυακής έρευνας για τις αυτόματες συνδέσεις που κάνουμε γύρω από την ηλικία. Η ηλικία συνοδεύεται συχνά από προσδοκίες για το τι μπορεί ή δεν μπορεί να κάνει ένα άτομο, πώς «ταιριάζει» σε έναν ρόλο ή πόσο ικανό θεωρείται. Το 77% των έγκυρων αποτελεσμάτων, ήταν ευκολότερη η σύνδεση των νεότερων ανθρώπων με θετικές έννοιες και των μεγαλύτερων με αρνητικές, παρά το αντίστροφο.

Το μοτίβο εμφανίζεται ακόμη και στα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας. Στην ομάδα 60 ετών και άνω, περίπου 4 στα 5 έγκυρα αποτελέσματα έδειξαν ευκολότερη σύνδεση των νεότερων ανθρώπων με θετικές έννοιες και των μεγαλύτερων με αρνητικές. Η έρευνα βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη και η συλλογή δεδομένων συνεχίζεται.

«Το ενδιαφέρον είναι ότι το μοτίβο δεν περιορίζεται σε μία ηλικιακή ομάδα. Το βλέπουμε ακόμη και στα άτομα 60 ετών και άνω, αλλά και σε ανθρώπους που δηλώνουν ότι νιώθουν πιο κοντά στους μεγαλύτερους παρά στους νεότερους. Αυτό δεν σημαίνει ότι το τεστ μας λέει τι “πραγματικά” πιστεύει κάθε άτομο. Δείχνει όμως ότι οι γρήγορες, αυτόματες συνδέσεις γύρω από την ηλικία μπορεί να μην ακολουθούν απλώς την ηλικία μας ή το πόσο κοντά νιώθουμε σε ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών» λέει χαρακτηριστικά ο Δρ. Γιάννης Παππάς, Επικεφαλής της Ερευνητικής Ομάδας.

Η έρευνα χρησιμοποιεί μια προσαρμογή του Τεστ Μη Συνειδητών Συσχετίσεων (Implicit Association Test – IAT). Στην οθόνη εμφανίζονται εικόνες και λέξεις, τις οποίες το άτομο καλείται να κατηγοριοποιήσει όσο πιο γρήγορα και σωστά μπορεί. Το τεστ συγκρίνει τους χρόνους αντίδρασης σε διαφορετικούς συνδυασμούς και εξετάζει αν ορισμένες συνδέσεις γίνονται πιο εύκολα από άλλες.

Οι αυτόματες συνδέσεις που καταγράφει το τεστ δεν είναι το ίδιο πράγμα με τις συνειδητές απόψεις μας. Ένα αποτέλεσμα προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση δεν σημαίνει ότι ένα άτομο έχει αρνητική στάση απέναντι σε κάποια ηλικιακή ομάδα, ούτε μπορεί από μόνο του να προβλέψει πώς θα συμπεριφερθεί στην καθημερινή του ζωή.

Η Παγκόσμια Ημέρα Ηλικιωμένων προσφέρει μια αφορμή όχι μόνο για να συζητήσουμε τις διακρίσεις που μπορεί να αντιμετωπίζουν άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, αλλά και για να αναρωτηθούμε πώς αντιλαμβανόμαστε εμείς την ηλικία – ακόμη και σε επίπεδο γρήγορων, αυτόματων συνδέσεων.

Η έρευνα συνεχίζεται – δοκίμασε το τεστ εδώ. Η συλλογή δεδομένων παραμένει ανοιχτή και το τεστ είναι διαθέσιμο δωρεάν.

Έχω μερικές απορίες και ρώτησα τον Γιάννη Παππά, Head of Programmes στο ΚΜΟΠ, με πολυετή εμπειρία στον σχεδιασμό και την υλοποίηση έργων έρευνας και κοινωνικής καινοτομίας. Ηγείται της ομάδας που σχεδιάζει και αναπτύσσει ερευνητικά εργαλεία για τη μελέτη κοινωνικών στάσεων και συμπεριφορών και συντονίζει την πρωτοβουλία του ΚΜΟΠ για τα Τεστ Μη Συνειδητών Συσχετίσεων (IAT) στην Ελλάδα.

– Γιατί κάνουμε αρνητικές συνδέσεις με τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας; Έχει απαξιωθεί ο παππούς και η γιαγιά; 

Δεν θα έλεγα ότι η σημασία του «παππού» και της «γιαγιάς» έχει χαθεί στην ελληνική κοινωνία. Αντιθέτως, η οικογενειακή τους παρουσία και η συμβολή τους στη φροντίδα των παιδιών παραμένουν πολύ σημαντικές.

Δρ. Γιάννης Παππάς: «Εδώ υπάρχει όμως ένα ενδιαφέρον παράδοξο: Άλλο ο συγκεκριμένος άνθρωπος που είναι ο παππούς ή η γιαγιά μας και άλλο η αφηρημένη κοινωνική κατηγορία “οι ηλικιωμένοι”. Μπορούμε να έχουμε μια εξαιρετικά θετική σχέση με το πρώτο και ταυτόχρονα να έχουμε απορροφήσει στερεότυπα και αρνητικές κοινωνικές εικόνες για το δεύτερο».

Από πολύ νωρίς εκτιθέμεθα σε εικόνες που συχνά συνδέουν τη νεότητα με την ομορφιά, την ενέργεια, την ταχύτητα, την καινοτομία και την ανεξαρτησία, ενώ το γήρας με την απώλεια, την ασθένεια, την εξάρτηση ή την αδυναμία. Αυτές οι επαναλαμβανόμενες πολιτισμικές συνδέσεις μπορούν να αφήσουν το αποτύπωμά τους στις αυτόματες αντιδράσεις μας, ακόμη κι όταν οι συνειδητές μας αξίες είναι πολύ διαφορετικές.

Αυτό ακριβώς κάνει ενδιαφέρουσα τη μελέτη των μη συνειδητών συσχετίσεων: Όχι για να κατηγοριοποιήσουμε τους ανθρώπους ως «προκατειλημμένους» ή «μη προκατειλημμένους», αλλά για να δούμε τι έχει μάθει να συνδέει ευκολότερα το μυαλό μας από το κοινωνικό περιβάλλον μέσα στο οποίο ζούμε. 

Η σημασία των αυτόματων συσχετίσεων είναι ότι ενεργοποιούνται εύκολα όταν χρειάζεται να πάρουμε γρήγορες αποφάσεις στις διαφορετικές πτυχές της καθημερινής ζωής. 

– Πώς συντηρούν τα media τις προκαταλήψεις και τι μπορούμε να κάνουμε;

Τα media μπορούν να συντηρήσουν τις προκαταλήψεις και τυχόν αρνητικές ή θετικές εικόνες όχι μόνο με όσα λένε, αλλά και με τα πρότυπα που προβάλλουν και τους ρόλους που καλύπτουν. Αν τα μεγαλύτερα σε ηλικία άτομα εμφανίζονται κυρίως ως ασθενείς, ευάλωτα, εξαρτημένα, «εκτός εποχής» ή ως βάρος για το ασφαλιστικό και το σύστημα υγείας, δημιουργείται μια πολύ περιορισμένη εικόνα της ηλικίας.

Αλλά υπάρχει και η αντίστροφη παγίδα: Να παρουσιάζουμε μόνο τον 85χρονο που τρέχει μαραθώνιο ή κάνει κάτι «απίστευτο για την ηλικία του». Και αυτό μπορεί να υπονοεί ότι η φυσιολογική γήρανση αποτελεί σχετική αποτυχία.

Άρα ο στόχος δεν είναι να εξωραΐσουμε την ηλικία. Είναι να δείξουμε την πραγματική της ποικιλία: Ανθρώπους δραστήριους και ανθρώπους που χρειάζονται φροντίδα, εργαζόμενους, παππούδες και γιαγιάδες, δημιουργικούς, κουρασμένους, πολίτες με απόψεις και ανάγκες – όπως ακριβώς συμβαίνει σε κάθε άλλη ηλικιακή ομάδα. 

–  Είναι τα αστεία με τους boomers ρατσιστικά;

Το όριο, για μένα, βρίσκεται στο τι ακριβώς σατιρίζουμε. Μπορούμε να σατιρίσουμε συμπεριφορές, κοινωνικές εμπειρίες ή ακόμη και αντιφάσεις μιας γενιάς. Στις περιπτώσεις που το «boomer» γίνεται συντομογραφία του «οπισθοδρομικός», «ανίκανος να καταλάβει», «εγωιστής» ή «άχρηστος επειδή γέρασε», τότε έχουμε πάψει να σατιρίζουμε μια συμπεριφορά και έχουμε αρχίσει να αποδίδουμε χαρακτήρα σε εκατομμύρια ανθρώπους με βάση τη χρονολογία γέννησής τους. 

Δρ. Γιάννης Παππάς: «Τα σατιρικά αστεία κρύβουν συνήθως ένα στερεότυπο που κανονικοποιείται και κινδυνεύει να γίνει παραδεδεγμένη αλήθεια. Και αυτό είναι στον πυρήνα των ηλικιακών διακρίσεων: Να θεωρούμε ότι γνωρίζουμε ποιος είναι κάποιος επειδή ξέρουμε πόσων ετών είναι».