Kούφια μήλα & καγκιόλια, σκαντζόχεροι & ψάρες: Μια συνομιλία με το σκιαθίτικο κιλίμι

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΑΘΗΝΑΙΩΝ «ΜΕΛΙΝΑ»
ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ: ΔΗΜΟΣ ΣΚΙΑΘΟΥ
Επιμέλεια: Ίρις Κρητικού

Εγκαίνια: Κυριακή 26 Απριλίου 2026 στις 19:00

Διάρκεια: έως και την Κυριακή 10 Μαΐου 2026

ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ: Οργανισμός Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας Δήμου Αθηναίων

Η θεια-Σταματίτσα όμως δεν τα εγνώριζεν αυτά· και την παραμονήν της Πρωτοχρονιάς από πρωίας εκαθάριζε και ασβέστωνε το σπίτι του γαμβρού, του ανεψιού της, και ητοιμάζετο να στρώσει τα καλά κιλίμια, ίνα υποδεχθεί τους συμπεθέρους με τον μπακλαβάν…
…………………………………………………………………………………..
Πλαγίως και προς τους δύο τοίχους ήσαν εστρωμένα καινουργή κιλίμια διά πολυχρώμων νημάτων εξυφασμένα μεθ’ ικανής χάριτος διά ρομβοειδών κοσμημάτων διαφόρου χρωματισμού…
Αλέξανδρος Μωραϊτίδης, Κουκκίτσα (1907)

Καὶ ἡ τρέλα δὲν ἐμαίνετο μόνον τὴ νύκτα, ἀλλὰ καὶ τὴν ἡμέραν. Ἕνα παπαδόσπιτο εἶχεν ἐμπετασθῆ μὲ κοκκίνας σημαίας, ὡς νὰ μὴν ἐδέχετο ὁ παπὰς προσφορὰς ἀπὸ τὰ δύο κόμματα, ἀλλὰ μόνον ἀπὸ τὸ ἕν. Ὅλη ἡ παραθαλάσσιος ἀγορὰ καὶ οἱ παράλληλοι δρόμοι ἐκοκκινοβολοῦσαν ἀπὸ τὰ ἐρυθρὰ ράκη τ᾿ ἀνεμίζοντα εἰς τὸν ἀέρα. Εἷς ἄλλος παπὰς εἶχεν εἰπεῖ τῆς παπαδιᾶς του, μὴ θέλων φανερὰ νὰ ἐκτεθῇ, ν᾿ ἁπλώσῃ ὅλα τὰ ὡραῖα κόκκινα κιλίμια, τάχα διὰ ν᾿ ἀερισθοῦν, εἰς τὰ παράθυρα καὶ εἰς τὸ μπαλκόνι…

Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Τα δύο τέρατα (1909)

Την Κυριακή 26 Απριλίου 2026, στις 19:00 σε διοργάνωση του Δήμου Σκιάθου και επιμέλεια της Ίριδος Κρητικού Στο Πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων «Μελίνα» εγκαινιάζεται η αφιερωματική ομαδική έκθεση με τίτλο «κούφια μήλα και καγκιόλια, σκαντζόχεροι και ψάρες: μια συνομιλία με το σκιαθίτικο κιλίμι», με έργα σαράντα διακεκριμένων σύγχρονων εικαστικών.

Η έκθεση πραγματοποιείται με την υποστήριξη του Οργανισμού Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας Δήμου Αθηναίων.

Η έκθεση «Κούφια μήλα και καγκιόλια, σκαντζόχεροι και ψάρες – μια συνομιλία με το σκιαθίτικο κιλίμι», που παρουσιάζεται στον εκθεσιακό χώρο του Πολιτιστικού Κέντρου του Δήμου Αθηναίων «Μελίνα», πραγματοποιήθηκε αρχικά στην εμβληματική Ιερά Μονή Ευαγγελιστρίας. Είναι η πέμπτη αφιερωματική στο νησί συνεργασία της επιμελήτριας με τον Δήμο Σκιάθου, διαδεχόμενη την έκθεση «Πρώτη Σημαία» (2021, Μονή Ευαγγελισμού), την «Άλλη Θάλασσα» (2022, Μουσείο Ναυτικής Παράδοσης Σκιάθου, με αφορμή την επέτειο των 100 ετών από τη Μικρασιατική Καταστροφή), το σπονδυλωτό εικαστικό αφιέρωμα στον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη «Εγεννήθην εν Σκιάθω» (2023, Οικία-Μουσείο Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και σε άλλα εμβληματικά τοπόσημα και μουσεία του νησιού), καθώς και το αφιέρωμα στον Αλέξανδρο Μωραϊτίδη «Εικόνες και Ινδάλματα» (2024, Οικία-Μουσείο Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και Οικία-Μουσείο Ζήση Οικονόμου). Όλες οι παραπάνω εκθέσεις έχουν στη συνέχεια επίσης παρουσιαστεί σε εμβληματικούς χώρους πολιτισμού και Μουσεία στην Αθήνα και την Ύδρα.

Η παρούσα έκθεση αποτελεί μια φυσική διαδοχή τους, καθώς με τον πρωτογενή λαογραφικό πυρήνα της ξεκίνησε η συνομιλία της επιμελήτριας μέσω των προηγούμενων θεματικών αφιερωμάτων στο νησί, μέσω των προηγούμενων καταβυθίσεων στο γλωσσάρι των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών και της ιστορίας του. Η προσπάθεια να μπουν τα κιλίμια στον χάρτη ξανά, με σκοπό την έρευνα και καταγραφή τους, προσπάθεια που αποτελεί μια αρχή, με αρωγούς σπουδαίους και ευαίσθητους εικαστικούς καλλιτέχνες, είναι αφιερωμένη στις σκιαθίτισσες που ύφαναν αριστουργήματα, αλλά και στις ελάχιστες που εξακολουθούν ως σήμερα να υφαίνουν. Σύντομα εξάλλου προγραμματίζεται από τον Δήμο Σκιάθου και την επιμελήτρια μια σχετική θεματική έκδοση.

Πολύχρωμα στρωμένα κατώφλια ενός πρωθύστερου βίου του νησιού, πλουμισμένα με περίτεχνα ξόμπλια και υφασμένα με ζωηρά χρώματα, τα σκιαθίτικα κιλίμια συνιστούν μια σπουδαία στιγμή της ελληνικής λαϊκής παράδοσης και χειροτεχνίας. Υφασμένα με εντατικά κόκκινα και πράσινα φυτικά χρώματα, με λαμπερό σπανιότερο μαύρο ή ενθέσεις του κίτρινου και με τα γνώριμα σε όλους τους ντόπιους με τις επιμέρους ονομασίες τους σχηματοποιημένα μοτίβα ή «ξόμπλια» που αντλούν τις ονομασίες τους από τη χλωρίδα και την πανίδα του οικείου φυσικού σύμπαντος, δίνοντας επιπλέον τον τίτλο της στην παρούσα έκθεση, τα «σκιαθίτκα», όπως τρυφερά η ντοπιολαλιά τα αγκαλιάζει, απαντούν σε πολλά από τα διηγήματα των δύο Αλέξανδρων, του Παπαδιαμάντη και του Μωραΐτίδη, Σε μια πυκνή διαδοχή από τέτοια κιλίμια, απλωμένα καταμεσής στο λαμπρό δάπεδο, θα έγιναν οι τελευταίες λειτουργίες στον Χριστό, στο Κάστρο, προτού αυτό εγκαταλειφθεί οριστικά λίγο μετά τις απαρχές της Ελληνικής Επανάστασης. Σε ένα τέτοιο απλωμένο στο φτενό στρώμα κιλίμι, άφησε, λέγεται, ο Άγιος των Ελληνικών Γραμμάτων, στις 2 Ιανουαρίου του 1911, την τελευταία του πνοή.

Για τα σκιαθίτικα θαυμαστά κιλίμια, τα πολύχρωμα «στρουσίδια», που κοσμούσαν κάποτε τα πατώματα και τους τοίχους του σπιτιού -ιδίως τον χειμώνα- αλλά και τα μαρμάρινα δάπεδα στις εκκλησίες του τόπου, εξακολουθώντας να στρώνονται ως σήμερα στις μεγάλες γιορτές και στις κοινωνικές χαρές, εξακολουθώντας επίσης να θεωρούνται απαραίτητα για την προίκα της κόρης, παρόλο που η παραγωγή τους έχει σχεδόν σταματήσει, ελάχιστη είναι η αρθρογραφία, με εξαίρεση την εκτενή σχετική αναφορά στο πολύτιμο τετράτομο πόνημα του Σκιαθίτη λαογράφου Γεωργίου Α. Ρήγα «Σκιάθου Λαϊκός Πολιτισμός, τεύχος Δ’ Υλικός Βίος- Κοινωνικός Βίος – Λατρεία – Δεισιδαιμονίαι – Λαϊκή Ιατρική», Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη, 1970. Η έκθεση αυτή μελέτης και διάσωσης, σύγχρονης σκέψης και τέχνης, που αφουγκράζεται και ανιχνεύει με διαλογικό σεβασμό την παράδοση του τόπου και που θα σταθεί, ελπίζουμε, έναυσμα και απαρχή μιας συστημικής έρευνας αλλά και μιας σειράς σχετικών δράσεων και εκδόσεων.

Τα σκιαθίτικα κιλίμια, αναπόσπαστο τεκμήριο της πολιτισμικής εντοπιότητας, ένας αληθινός θησαυρός του τοπικού υλικού λαϊκού πολιτισμού, υφασμένα στον αργαλειό του σπιτιού από τις γυναίκες του νησιού με μαλλί βαμμένο με φυτικό χρώμα που προέρχεται από τη τοπική χλωρίδα και προορισμένα για αυστηρά οικιακή χρήση, έχουν συνήθως κόκκινο κάμπο και σπανιότερα πράσινο, μαύρο ή μπλε. «Το μήκος τους είναι από 3-5 πήχες και το πλάτος τους με 2 ή 3 ή και 4 φύλλα, ανάλογα με τις διαστάσεις του σπιτιού και την οικονομική κατάσταση της οικογένειας», σημειώνει ο Γεώργιος Ρήγας. «Υφαίνονται μονό πανί, με στημόνι χονδρό πάνινο νήμα (μουγκρέλι) και με φάδι χονδρό μάλλινο νήμα, επίτηδες για αυτά νεσμένο (κ’λιμίτ΄κα νήματα). Το μάλλινο φάδι είναι διαφόρων χρωμάτων, κόκκινο, πράσινο, γεράνιο, κίτρινο, βυσσινί, μαύρο κλπ. Το περισσότερο όμως μέρος του κιλιμιού είναι κόκκινο. Τώρα τελευταία υφαίνουν και κιλίμια που σ’ αυτά πλεονάζει το μαύρο χρώμα», καταλήγει, εξηγώντας επίσης ότι τα σκιαθίτικα κιλίμια είναι τριών ειδών: «κιλίμια με αμπάρες, που είναι και τα παλιότερα σχέδια και όπου οι αμπάρες (ταινίες), πλάτους 12-15 εκ., πλουμισμένες συμμετρικά με «ξόμπλια», χωρίζονται μεταξύ τους από στενότερες ταινίες 2 εκ. που λέγονται «λουριά», κιλίμια με καρδιά που υφαίνονται ολόκληρα με ένα χρώμα μάλλινο φάδι, συνήθως κόκκινο και δυο ή τρεις αμπάρες στις δύο άκρες του ή κόσμημα με διπλό ή τριπλό καγκιόλι στις τέσσερις πλευρές και κιλίμια με ψάρες, υφασμένα και πάλι με μονόχρωμο, συνήθως κόκκινο νήμα και τον διάκοσμο με τις ψάρες στο κέντρο του και 2-3 αμπάρες στις άκρες.
Τα μοτίβα αυτά των κιλιμιών, που οι Σκιαθίτες αποκαλούν «ξόμπλια», γεωμετρικά και με έντονα καθαρά χρώματα -κόκκινο, πράσινο ή κίτρινο συνήθως-, δουλεύονται στις στενόμακρες αμπάρες που μετά ενώνονται. Τα μοτίβα αυτά, που οι Σκιαθίτισσες ακόμη ξεχωρίζουν και κατονομάζουν με τα «χαϊδευτικά» τους ονόματα, δημοσιεύονται επίσης με ευκρινή σχέδια από τον παπα-Γιώργη Ρήγα στον τέταρτο τόμο του έργου του για τον λαϊκό πολιτισμό της Σκιάθου: ψάρες και ψαρίτσες που είναι και το κοινότερο μοτίβο, κούφια μήλα και σταυροί, κυπαρισσάκια και αγκινάρες, κανονάκια και καγκιόλια, σκαντζόχεροι και ξουραφάκια, γιώτες και διπλές γιώτες, συνυπάρχοντας σε αμπάρες και κάνοντας εξαντλητική εναλλασσόμενη χρήση των λιγοστών δόκιμων για το είδος χρωμάτων, συνθέτουν συναρπαστικούς κάμπους απαράμιλλης έμπνευσης, δεξιότητας, σύνθεσης κάθε φορά διαφορετικής και αναβλύζουσας φαντασίας.
Τα έργα των συμμετεχόντων εικαστικών, που ζουν και εργάζονται σε διαφορετικές περιοχές της Ελλάδας, δημιουργούν ένα πολύτιμο και πυκνό πλέγμα γνώσης και διάσωσης. Πολύτιμη είναι και η συμβολή του Συλλόγου Γυναικών Σκιάθου καθώς και η συμμετοχή του Λυκείου των Ελληνίδων Βόλου, που αναδεικνύοντας τα πολύτιμα κειμήλια του τόπου και προχωρώντας σε νέα τεχνουργήματα μέσω των εργαστηρίων του, αποτελεί εξέχον δείγμα της ζητούμενης διαχρονίας. Σύγχρονες υφαντές προσεγγίσεις, κάμποι κεντημένοι και έργα που συνδέονται με τρόπο ευρύτερο με την textile art αλλά ακόμη, κατασκευές και εγκαταστάσεις ή ζωγραφικές αποτυπώσεις που πραγματεύονται τον κάμπο και τα ξόμπλια του σκιαθίτικου υφαντού, ή που συνομιλούν με το σχήμα, το χρώμα, τα μοτίβα ή και την ίδια την ιδέα και τον συμβολισμό του κιλιμιού, συνομιλούν σε τόπο ιερό και χώρο ιδανικό με έναν μικρό πυρήνα παλαιών σκιαθίτικων κιλιμιών, με σεβασμό, και με αισθητική και εννοιολογική συνέπεια.

Στην έκθεση συμμετέχουν:
Άρτεμις Αλκαλάη, Ευρυδίκη Αρκουδογιάννη, Άννυ Αρχιμανδρίτου, Μαίρη Γαλάνη-Κρητικού, Μαρία Γέρουλα, Νεκταρία Γιακμογλίδου, Στρατηγούλα Γιαννικοπούλου, Βασίλης Γκόκας, Κρίστι Γρηγορίου, Μαρία Γρηγορίου, Μαρία Διακοδημητρίου, Κατερίνα Καλιτσουνάκη, Δέσποινα Καλλιγά, Βάσω Καλουδιώτη, Ελπινίκη Καμόσου, Κατερίνα Κασσαβέτη, Βασίλης Κιλιτσλής, Αλέκος Κυραρίνης, Μαρία Κώτσου, Αναστάσης Μαδαμόπουλος, Λυδία Μαργαρώνη, Μηνάς Μαυρικάκης, Γιώτης Μπαλοδήμος, Μάνος Μπατζόλης, Γιάννης Μπρούζος, Χρίστος Παπαδάκης, Γιάννης Παπαδόπουλος, Διονυσία Παπαδοπούλου, Μπάμπης Πυλαρινός, Ελισάβετ Ροδοπούλου, Μιχάλης Σακαλής, Ισμήνη Σαμανίδου, Ιφιγένεια Σδούκου, Ελένη Σιούστη, Κατερίνα Σταθάτου, Μαρίνα Στελλάτου, Γιώργος Τζάνερης, Νίκος Τριανταφύλλου, Αργύρης Χατζημαλλής, Λύκειο των Ελληνίδων Βόλου.

Με αφορμή την έκθεση εκδόθηκε και κυκλοφορεί ομότιτλο λεύκωμα σε σχεδιασμό του Νίκου Λεοντόπουλου και κείμενα των: Θοδωρή Τζούμα, Δημάρχου Σκιάθου, Δ.Σ. του Συλλόγου Γυναικών Σκιάθου και Ίριδος Κρητικού, Ιστορικού Τέχνης και επιμελήτριας της έκθεσης.
Στο πλαίσιο της έκθεσης προγραμματίζονται παράλληλες δράσεις, εργαστήρια και ξεναγήσεις.

ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΕΚΘΕΣΗΣ
κούφια μήλα & καγκιόλια, σκαντζόχεροι & ψάρες:
Μια συνομιλία με το σκιαθίτικο κιλίμι

Εγκαίνια: Κυριακή 26 Απριλίου 2026 στις 19:00
Διάρκεια: 26 Απριλίου – 10 Μαΐου 2026
Πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων «Μελίνα»
Διοργάνωση: Δήμος Σκιάθου
Επιμέλεια: Ίρις Κρητικού
Με την υποστήριξη: Οργανισμός Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας Δήμου Αθηναίων
Σχεδιασμός καταλόγου: Νίκος Λεοντόπουλος
Ανάρτηση έργων: Νίκος Παπαγιάννης
Πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων «Μελίνα», Ηρακλειδών 66, Θησείο
Ώρες λειτουργίας: Τρίτη – Παρασκευή 11:00-19:00, Σάββατο & Κυριακή 10:00-15:00, Δευτέρα κλειστά. Είσοδος ελεύθερη.