Δανάη Χαραλαμπίδου: «Η φωτογράφιση σωμάτων που έχουν μάθει να κρύβονται είναι πράξη ανυπακοής»

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά του Καρκίνου, πριν ξεκινήσουμε τη συνέντευξη με τη Δανάη, δώσαμε τον λόγο στην ίδια την Ελένη να μιλήσει για το πώς βίωσε εκείνη την εμπειρία της έκθεσης του σώματός της, στην καινούρια του φάση, μπροστά στον φωτογραφικό φακό:

«Από τότε που υποβλήθηκα σε μαστεκτομή, είχα πολύ συχνά την επιθυμία να βγάλω φωτογραφίες με το σώμα μου στη νέα του μορφή, αλλά ποτέ δεν βρήκα την τόλμη να το κάνω μόνη μου. Όταν μου έστειλε μήνυμα η Δανάη, απάντησα θετικά χωρίς να το πολυσκεφτώ. Μπροστά στον φακό ένιωθα ευάλωτη στην αρχή· ωστόσο, η Δανάη, με τον τρόπο που μου μιλούσε, με βοήθησε να δω μέσα από τα μάτια της και να νιώσω ότι μπορώ να είμαι ταυτόχρονα εύθραυστη και δυνατή —και αυτό είναι απόλυτα φυσιολογικό».

Η διαδικασία απαθανάτισης του σώματος αποδεικνύεται απελευθερωτική, τόσο για τη φωτογράφο όσο και για τη φωτογραφιζόμενη. Ρωτάω τη Δανάη Χαραλαμπίδου τι σημαίνουν για εκείνη οι ουλές των γυναικών που αποτυπώνει με τον φακό της:

«Το σώμα για μένα είναι ένας τόπος, ένας χάρτης εμπειριών. Οι ουλές και τα σημάδια μας είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας μας», τονίζει η νεαρή φωτογράφος. Και η ιστορία μας, όσο δύσκολη ή άβολη κι αν είναι, αξίζει να ειπωθεί με την αλήθεια της ολόκληρη.

– Πώς ξεκίνησες το φωτογραφικό πρότζεκτ “Our scars, our stories” και ποια είναι η βασική ιδέα πίσω από αυτό;

To συγκεκριμένο πρότζεκτ ξεκίνησε σαν ιδέα πριν από δύο χρόνια, όταν πλησίαζε η 8η Μάρτη, Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, και άρχισαν να εμφανίζονται τα πρώτα διαφημιστικά μηνύματα με εκπτωτικούς κωδικούς για laser, λιποαναρροφήσεις, καλλυντικά. Θυμάμαι ότι έβλεπα αυτές τις διαφημίσεις και θύμωνα πολύ.

Σκεφτόμουν συνεχώς ότι ακόμα και αυτή τη μέρα, μια μέρα βαθιά συνδεδεμένη με αγώνες και διεκδικήσεις, η κοινωνία φροντίζει να μας υπενθυμίζει ότι πρέπει να γιορτάσουμε εκπληρώνοντας, για μία ακόμη φορά, τις δικές της προσδοκίες και επιταγές, θυσιάζοντας και πάλι τα σώματά μας στον βωμό της εμπορευματοποίησης και του αντρικού βλέμματος.

Απέναντι σε αυτή την επιταγή, λοιπόν, ήθελα να «υψώσω» ιστορίες γυναικών που με έχουν εμπνεύσει με τη δύναμη και τη διαδρομή τους. Μου δημιουργήθηκε ακόμη πιο έντονα η ανάγκη να αποτυπώσω φωτογραφικά αυτές τις ιστορίες, αφήνοντας να φανούν όλες οι «ατέλειες» που μπορεί να κουβαλούν· να δώσω τον χώρο σε αυτές τις γυναίκες να νιώσουν άνετα με το σώμα τους και να το ξαναδούν μέσα από τα δικά μου μάτια. Ήθελα να δημιουργήσω εικόνες που γιορτάζουν τις ιστορίες, τις μάχες και τις εμπειρίες των γυναικών.

– Πριν συνεχίσουμε για τη δουλειά σου ως φωτογράφου, πες μας, αν θέλεις, λίγα πράγματα για σένα. Πού μεγάλωσες, τι ήθελες να γίνεις όταν ήσουν μικρή και πώς θα σε περιέγραφαν οι φίλες σου;

Με λένε Δανάη, μεγάλωσα και ζω στην Αθήνα. Έχω δύο υπέροχες γάτες που θα γινόντουσαν εύκολα viral και αγχώνομαι αρκετά όταν πρέπει να μιλήσω για μένα. Όταν ήμουν μικρή, δεν ήθελα να γίνω κάτι συγκεκριμένο, όπως μου επιβεβαίωσε ο πατέρας μου, και βαριόμουν απίστευτα το διάβασμα και το σχολείο.

Με αυτή την αφετηρία, θα έλεγε κανείς ότι δεν τα κατάφερα και άσχημα. Οι φίλες μου, όταν ρωτήθηκαν, επεσήμαναν το χιούμορ μου, την αγάπη που τους έχω και το πόσο ανοιχτά τη μοιράζομαι μαζί τους, και φυσικά την τέλεια σπανακόπιτα που (δεν) κάνω. Είναι αγαπημένο τους αστείο το πόσο κακή μαγείρισσα είμαι και το πόσο δεν συνεισφέρω στα τραπεζώματά μας. Από την άλλη, έχουν πάντα μία φωτογράφο για τα ταξίδια τους, όπως τους υπενθυμίζω. Επίσης, μου είπαν να πω ότι σιγοτραγουδάω όταν νευριάζω κι αυτό τις τρομάζει. Αλήθεια λένε.

Με το project “Our Scars, Our Stories”, ήθελα να δημιουργήσω εικόνες που γιορτάζουν τις ιστορίες, τις μάχες και τις εμπειρίες των γυναικών.

– Τι σημαίνει για σένα η φράση που έχεις στο φωτογραφικό προφίλ σου στο Instagram «παίρνουμε τα σώματά μας πίσω»; Πώς επιχειρείς να το κάνεις μέσα από τη φωτογραφία και πώς ξεκίνησες να επικεντρώνεσαι στο γυναικείο σώμα;

Η φράση “we get our bodies back” γράφτηκε τελείως αυθόρμητα, καθώς ήθελα κάτι μικρό και εισαγωγικό που θα προσκαλεί τον κόσμο να κοιτάξει τις φωτογραφίες μου. Για εμένα είναι ένα κάλεσμα να ανακτήσουμε τον έλεγχο των σωμάτων μας. Μέσα από τη φωτογραφία, προσπαθώ να κάνω ακριβώς αυτό, δημιουργώντας έναν ασφαλή χώρο τόσο για τα άτομα που φωτογραφίζονται όσο και για εκείνα που θα δουν τον εαυτό τους μέσα σε αυτές τις εικόνες. Θέλω να ανοιχθεί ένας χώρος όπου τα σώματα δεν χρειάζεται να στηθούν σωστά ή «κολακευτικά», όπου χωράει η αμηχανία μιας πόζας, αφήνοντάς τη να υπάρξει χωρίς διόρθωση.

Η εστίασή μου στο γυναικείο σώμα, αρχικά, προέκυψε σχεδόν φυσικά, αφενός λόγω της προσωπικής μου ανάγκης να αποδεχτώ το σώμα μου μέσω αυτής της διαδικασίας και αφετέρου λόγω της πολύ στενής σχέσης αγάπης που έχω με τις φίλες μου. Στη συνέχεια, όμως, η απόφαση αυτή έγινε πιο συνειδητή. Το γυναικείο σώμα, που στο δικό μου μυαλό είναι συνδεδεμένο με τη δύναμη και την αλληλεγγύη, ήθελα να λειτουργήσει ως ασπίδα για όλες μας, αλλά και ως όπλο απέναντι στην πατριαρχική κοινωνία μέσα στην οποία μεγαλώσαμε.

– Πώς είναι να εκτίθεσαι η ίδια μπροστά στην κάμερά σου στα αυτοπορτραίτα που δουλεύεις και πώς έχει αλλάξει αυτή η διαδικασία τη σχέση με το σώμα σου;

Από μικρή ηλικία έμαθα να ζω με ντροπή για το σώμα μου και να το κρύβω: με φαρδιά ρούχα, ολόσωμα μαγιό, μακριές μπλούζες. Το να στηθώ γυμνή μπροστά στον φακό ήταν αποκάλυψη για μένα. Στην αρχή, ήταν σκληρό καθώς δεν μπορούσα να συνηθίσω καθόλου αυτό που έβλεπα στην κάμερα. Η έκθεση όμως, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, είναι ο πιο άμεσος τρόπος για να συμφιλιωθείς με την εικόνα σου· σε μένα τουλάχιστον λειτούργησε πολύ.

Όταν φωτογραφίζεις άλλους ανθρώπους είναι πολύ πιο εύκολο να δεις την ομορφιά και τη μοναδικότητα των σωμάτων τους, να κοιτάξεις την εικόνα τους αποσυνδεδεμένη από τις κοινωνικές επιβολές. Ήταν μέσα από τα αυτοπορτραίτα, όμως, που πραγματικά κατάλαβα τι πάει να πει αποδοχή.

Χρειαζόταν πολύ μεγαλύτερη προσπάθεια για να αγκαλιάσω και να αποδεχτώ ειλικρινά το δικό μου σώμα, να με συγχωρήσω για το πόσο άσχημα του έχω φερθεί μεγαλώνοντας, για το πόσο το πίεσα και πόσο το αδίκησα. Ήθελε μεγάλη δύναμη για μένα να στηθώ μπροστά στον φακό, κόντρα στα άπειρα βλέμματα και στα σχόλια που ήδη μπορούσα να ακούσω στα αυτιά μου, πριν καν πατήσω το κλικ. Κι όταν τελικά έγινε αυτό το κλικ, ήταν ένα από τα πιο απελευθερωτικά πράγματα που έχω κάνει.

– Έχεις πει ότι «μεγαλώνοντας ως χοντρή και γυναίκα σε μία κοινωνία όπως η ελληνική, το μόνιμο συναίσθημα που με ακολουθούσε είναι το αίσθημα της «περιθωριοποίησης». Αυτό το βίωμα τι σου έχει αφήσει και τι ρόλο έπαιξε στη διαμόρφωση της ταυτότητάς σου ως φωτογράφου;

Θα το πω όσο απλά το σκέφτομαι. Το αίσθημα της περιθωριοποίησης με δίδαξε τι σημαίνει να είσαι αόρατη. Ως φωτογράφος, η δουλειά μου είναι ακριβώς το αντίθετο: να κάνω τα σώματα μας ορατά, παρόντα.

– Πόσο πολιτική είναι, τελικά, η απεικόνιση ενός σώματος, και μάλιστα όταν μιλάμε για σώματα που «παραδοσιακά» απουσιάζουν από τις mainstream απεικονίσεις;

Ωραία ερώτηση! Για μένα, πολιτική είναι τα πάντα γύρω μας: οι καθημερινές επιλογές που κάνουμε σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο, το πώς στεκόμαστε στους χώρους εργασίας, στις σχέσεις που χτίζουμε, απέναντι στην οποιαδήποτε αδικία συμβαίνει γύρω μας, είτε μας αφορά άμεσα είτε όχι.

Φωτογραφίζοντας σώματα που συνήθως απουσιάζουν από τις κυρίαρχες απεικονίσεις, συνειδητοποιώ συνεχώς πόσο πολιτική είναι η ίδια η παρουσία σωμάτων που έχουν μάθει να κρύβονται ή να κρίνονται λόγω εμφάνισης, φύλου, χρώματος, ηλικίας, τάξης, «ικανότητας» και πάει λέγοντας. Όχι μόνο επειδή αυτά τα σώματα συμβολίζουν κάτι συγκεκριμένο, αλλά και επειδή απλώς υπάρχουν εκεί όπου δεν αναμενόταν. Διότι διεκδικούν τον χώρο τους εκεί όπου η κοινωνία έχει αποφασίσει ότι δεν χωράνε. Για μένα, αυτή η απεικόνιση είναι μια πράξη ανυπακοής, αν μπορώ να το πω κι έτσι, μια ξεκάθαρη άρνηση να αποδεχτούμε ποια σώματα αξίζουν να φαίνονται και ποια όχι. Και σε αυτό το επίπεδο, ναι, μια τέτοια πράξη είναι βαθιά πολιτική.

-Υπάρχει κάτι που ο κόσμος παρερμηνεύει συχνά όταν βλέπει τις φωτογραφίες σου;

Δεν θα έλεγα ότι υπάρχει κάτι που παρερμηνεύεται συχνά στις φωτογραφίες μου. Νιώθω ότι αυτό που κάνω, άλλωστε, είναι αρκετά ξεκάθαρο. Αυτό που συχνά παρατηρώ, ωστόσο, είναι η αβολοσύνη του κόσμου απέναντι σε σώματα που δεν έχει μάθει να βλέπει. Όμως, αυτό ούτε με ανησυχεί, ούτε με ωθεί να εξηγήσω κάτι. Είναι κομμάτι της διαδικασίας.

– Πιστεύεις ότι βρισκόμαστε σε καλύτερο σημείο, σήμερα, ως προς τη χοντροφοβία στην Ελλάδα ή απλώς έχει γίνει πιο υπόγεια;

Δεν είμαι σίγουρη ότι βρισκόμαστε σε ουσιαστικά καλύτερο σημείο. Για την ακρίβεια, είμαι σχεδόν σίγουρη ότι δεν ισχύει κάτι τέτοιο. Αυτό που πιστεύω περισσότερο είναι ότι η χοντροφοβία έχει αλλάξει μορφή. Έχει γίνει πιο υπόγεια όπως είπες, πιο «ευγενική» ίσως, πιο καμουφλαρισμένη πίσω από λόγια περί υγείας, αυτοβελτίωσης και φροντίδας, που συνήθως εκφέρονται από ανθρώπους που ποτέ δεν ενδιαφέρθηκαν να ρωτήσουν πώς είναι η υγεία μας ή αν τα βγάζουμε πέρα σε ψυχολογικό επίπεδο και που δεν επέλεξαν να μας φροντίσουν με έναν πιο συμπεριληπτικό τρόπο.

Στην καθημερινότητά μου συναντώ ακόμα σώματα που ντρέπονται και που έχουν μάθει να υπάρχουν υπό προϋποθέσεις —ανήκω κι εγώ σε αυτά. Ίσως σήμερα να έχουμε κερδίσει μεγαλύτερη ορατότητα και περισσότερες λέξεις να μιλήσουμε γι’ αυτό το θέμα, αλλά οι μηχανισμοί αποκλεισμού παραμένουν. Ακόμη και σήμερα, δεν μπορούμε να πάμε σινεμά, θέατρο ή για καφέ, χωρίς να σκεφτούμε αν θα χωράμε σε αυτή την αναθεματισμένη καρέκλα. Καθόμαστε μόνοι μας στα λεωφορεία, γιατί κανένας δεν θα επιλέξει να καθίσει δίπλα στη χοντρή κοπέλα που πιάνει παραπάνω χώρο —όχι ότι με χαλάει να κάθομαι μόνη μου, αλλά κατάλαβες.

Για μένα ο αγώνας απέναντι σε αυτά και αυτούς που μας καταπιέζουν είναι ένας αγώνας που ποτέ δεν πρέπει να σταματήσει να δίνεται, ακόμα κι αν κατά περιόδους, πλασματικά, θεωρούμε ότι «πάμε καλύτερα». Για παράδειγμα, είναι σημαντικό ότι σήμερα υπάρχει πρόσβαση σε μεγαλύτερη ποικιλία ρούχων για χοντρά σώματα. Ταυτόχρονα, όμως, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η αλλαγή ήρθε κυρίως επειδή οι βιομηχανίες βρήκαν τρόπο να κερδοφορήσουν και από εμάς. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να ανατραπεί ανά πάσα στιγμή, γιατί οι μόδες τους πάνε κι έρχονται. Όσο τα σώματά μας αντιμετωπίζονται ως τάση ή ως αγορά και όχι ως ισότιμες υπάρξεις, η αποδοχή παραμένει εύθραυστη.

«Ήθελε μεγάλη δύναμη για μένα να στηθώ μπροστά στον φακό, κόντρα στα άπειρα βλέμματα και στα σχόλια που ήδη μπορούσα να ακούσω στα αυτιά μου, πριν καν πατήσω το κλικ. Κι όταν τελικά έγινε αυτό το κλικ, ήταν ένα από τα πιο απελευθερωτικά πράγματα που έχω κάνει». 

– Τι έχεις στα σκαριά το επόμενο διάστημα;

Πριν λίγο καιρό, ολοκλήρωσα το πρώτο μου φωτογραφικό dummy, για το οποίο είμαι πολύ χαρούμενη. Αυτή την περίοδο δεν έχω κάτι άμεσα προγραμματισμένο, αλλά αυτό μου δίνει τον χρόνο και την ελευθερία να πειραματιστώ. Έκανα ένα μεγάλο χριστουγεννιάτικο δώρο στον εαυτό μου, μια παλιά κάμερα Mamiya και ανυπομονώ να βρω χρόνο να τη χαρώ και να προχωρήσω κάποιες ιδέες που έχω στο μυαλό μου.