Εσύ ξέρεις πώς να μην γίνεις το επόμενο θύμα του AI;
- 29 ΙΑΝ 2026
Ας κάνουμε ένα γρήγορο reality check: Αν αυτή τη στιγμή το interaction σου με τον κόσμο περιορίζεται στο να σκρολάρεις μηχανικά σε ένα feed που μοιάζει με εμπύρετο όνειρο του Elon Musk, μάλλον έχουμε θέμα. Ζούμε στην εποχή που το «φαίνεσθαι» δεν είναι απλώς ρετουσαρισμένο, είναι προϊόν αλγορίθμου. Και δυστυχώς, τα πράγματα έγιναν πολύ γρήγορα, πολύ σοβαρά.
Από το πρόσφατο σκάνδαλο με το Grok και τις «γυμνές» ψεύτικες φωτογραφίες διασήμων και μη, που κατέκλυσαν το X (πρώην Twitter), μέχρι την εφιαλτική άνοδο των deepfake πορνό, η τεχνητή νοημοσύνη, όπως συχνά συμβαίνει σε κάθε τεχνολογική πρόοδο δεν χρησιμοποιείται μόνο για καλό. Χρησιμοποιείται ως όπλο που πυροβολεί αδιακρίτως.
Όταν η αναπληρώτρια πρωθυπουργός της Σουηδίας ή η κάθε κοπέλα της διπλανής πόρτας μπορεί να πέσει θύμα μιας AI εφαρμογής που δημιουργεί ρεαλιστικό, πλην όμως εντελώς κατασκευασμένο, περιεχόμενο χωρίς τη συγκατάθεσή της, η γραμμή ανάμεσα στο «ψηφιακό παραμύθι» και τον «ψηφιακό εφιάλτη», εξαφανίζεται. Εδώ ακριβώς μπαίνει στο παιχνίδι η παιδεία στα Μέσα (Media Literacy), η οποία πλέον είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον ψηφιακό αλφαβητισμό (Digital Literacy). Δεν μιλάμε απλώς για το αν ξέρεις να ξεχωρίζεις μια fake είδηση. Μιλάμε για την ικανότητα να πλοηγείσαι με ασφάλεια σε ένα τοπίο όπου η εικόνα έχει πάψει προ πολλού να αποτελεί απόδειξη της αλήθειας.
Τι είναι ο λοιπόν ο ψηφιακός αλφαβητισμός και η παιδεία στα Μέσα;
iStock
Είναι η «υπερδύναμη» του 21ου αιώνα. Περιλαμβάνει την κριτική σκέψη απέναντι στα μηνύματα των μαζικών μέσων, αλλά και τον ψηφιακό αλφαβητισμό: το να ξέρεις, δηλαδή, πώς να χρησιμοποιείς την τεχνολογία όχι μόνο ως καταναλωτής και καταναλώτρια, αλλά και ως σκεπτόμενος χρήστης που αντιλαμβάνεται και τον ηθικό αντίκτυπο του AI.
Σύμφωνα με την Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία (APA), η ανάπτυξη αυτής της δεξιότητας είναι κρίσιμη για την ψυχική μας υγεία. Πολλοί από εμάς λέμε «έλα μωρέ, εγώ καταλαβαίνω τι είναι fake», αλλά έρευνες της Society for Media Psychology and Technology, δείχνουν το αντίθετο.
Τα media μάς επηρεάζουν υποσυνείδητα και η έλλειψη κριτικής ανάλυσης μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρά τραύματα, ειδικά όταν μιλάμε για τη νέα γενιά.
Γιατί ο ψηφιακός αλφαβητισμός είναι η νέα επιβίωση για παιδιά και ενήλικες
Όχι και τόσο παλιά, το πρόβλημα ήταν οι υπερβολικά ρετουσαρισμένες φωτογραφίες. Σήμερα, έχουμε να αντιμετωπίσουμε και το Generative AI. Μια τεχνολογία που δεν «διορθώνει» απλώς την πραγματικότητα, αλλά κατασκευάζει από το μηδέν ψεύτικες αλήθειες. Μπορεί να «γεννήσει» βίντεο και εικόνες που δεν συνέβησαν ποτέ. Ο ψηφιακός αλφαβητισμός λοιπόν είναι πολύτιμος:
- Για τα παιδιά: Μεγαλώνουν σε έναν κόσμο όπου ο ψηφιακός εκφοβισμός (cyberbullying) έχει πλέον τα εργαλεία του AI. Χωρίς ψηφιακό αλφαβητισμό, ένας έφηβος δεν μπορεί να προστατεύσει ούτε την ιδιωτικότητά του ούτε την ψυχική του ισορροπία απέναντι σε κατασκευασμένες εικόνες.
- Για εμάς: Πόσες φορές κάναμε share μια είδηση ή μια εικόνα που αποδείχθηκε προϊόν AI; Έρευνες επιβεβαιώνουν ότι μόνο όσοι εκπαιδεύονται ενεργά στο media literacy μπορούν να σταματήσουν την εξάπλωση των fake news και του deepfake περιεχομένου.
Δεν είναι μόνο θεωρία. Υπάρχουν αποδείξεις:
- Μια μελέτη έδειξε ότι κορίτσια που εκπαιδεύτηκαν να αναλύουν τις εικόνες των media πριν δουν φωτογραφίες με «τέλεια» μοντέλα, δεν ένιωσαν καμία μείωση στην αυτοπεποίθησή τους.
- Έρευνα σε νεαρούς ενήλικες έδειξε ότι η ικανότητά τους να διακρίνουν την αλήθεια σε αμφιλεγόμενα κοινωνικά ζητήματα βελτιώθηκε θεαματικά μετά από εκπαίδευση στον ψηφιακό αλφαβητισμό.
Reality check σε 4 διαστάσεις
Ο μελετητής W. James Potter προτείνει να αναλύουμε κάθε μήνυμα σε 4 διαστάσεις. Ας το δούμε με το παράδειγμα μιας «ύποπτης» φωτογραφίας διασημότητας που κυκλοφορεί:
- Γνωστική διάσταση: Ποια είναι η πηγή; Υπάρχει σε επίσημα μέσα ή μόνο σε ανώνυμα accounts;
- Συναισθηματική διάσταση: Τι συναίσθημα μου προκαλεί; Σοκ, θυμό, ηδονοβλεψία; Τα deepfakes στοχεύουν πάντα στο έντονο συναίσθημα για να γίνουν viral.
- Αισθητική διάσταση: Κοίτα τις λεπτομέρειες. Τα χέρια, τα μάτια, τα μαλλιά. Το AI συχνά κάνει λάθη.
- Ηθική διάσταση: Ποιος κερδίζει από αυτή την εικόνα; Πλήττεται η αξιοπρέπεια ενός ανθρώπου; Είναι ηθικό να το αναπαράγω;
Τι να θυμάσαι;
Ο ψηφιακός αλφαβητισμός δεν είναι εδώ για να σου χαλάσει τη διασκέδαση. Αντίθετα, είναι εδώ για να σου δώσει τον έλεγχο πίσω στα χέρια σου. Όταν ξέρεις πώς λειτουργεί το παιχνίδι των αλγορίθμων και της τεχνητής νοημοσύνης, απολαμβάνεις την τεχνολογία χωρίς να γίνεσαι το επόμενο θύμα ή ο επόμενος ανυποψίαστος συνεργός της.
Την επόμενη φορά που κάτι θα σου φανεί πολύ σοκαριστικό για να είναι αληθινό, θυμήσου: Η αλήθεια απαιτεί κριτική σκέψη, όχι απλώς ένα γρήγορο share.
