Μήπως ο αλγόριθμος σού σερβίρει «αθώο» φασισμό και μισογυνισμό;

Με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα κατά του Φασισμού, ρίχνουμε μια ματιά στον κίνδυνο που δεν κρύβεται μόνο στα προφανή μέρη. Σήμερα, κανονικοποιείται υπόγεια μέσα από memes, αισθητικές τάσεις και lifestyle περιεχόμενο, σχεδιασμένο να κεφαλαιοποιεί τον θυμό και την κοινωνική επισφάλεια.

Για να κατανοήσουμε πώς λειτουργεί αυτός ο αόρατος μηχανισμός, απευθύνθηκα σε 2 πανεπιστημιακούς από το Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών: την Καθηγήτρια στην Κοινωνία της Πληροφορίας, Πολιτική και Δημοφιλή Κουλτούρα και Πρόεδρο του Τμήματος, Λίζα Τσαλίκη, και την Επίκουρη Καθηγήτρια Λαμπρινή Παπαδοπούλου. Μαζί τους χαρτογραφούμε το πώς η ψηφιακή οικονομία της προσοχής μετατρέπει την υπαρξιακή μας κούραση σε ακροδεξιό αντίδοτο, αλλά και τα συλλογικά αντισώματα που οφείλουμε να αναπτύξουμε, χωρίς να παραδώσουμε τον δημόσιο χώρο των social media.

Από το «lifestyle» στον αντιφεμινισμό

-Παρατηρούμε στα social media μια έκρηξη περιεχομένου γύρω από τις «tradwives» και τη νοσταλγία της υποταγμένης συζύγου, τυλιγμένη σε μια αθώα αισθητική ευεξίας. Πώς αυτή η εξιδανίκευση λειτουργεί ως «δούρειος ίππος» για μια βαθιά αντιδραστική ατζέντα;

Λίζα Τσαλίκη: Το κλειδί βρίσκεται στο γεγονός ότι το περιεχόμενο των tradwives δεν εμφανίζεται εξαρχής ως πολιτικό. Παρουσιάζεται ως lifestyle: όμορφες κουζίνες, σπιτικό ψωμί, λουλουδάτα φορέματα και μια γυναίκα που δείχνει γαλήνια. Δεν υπάρχει τίποτε εγγενώς αντιδραστικό στη φροντίδα του σπιτιού ή στην απόφαση να μη συμμετέχει μια γυναίκα στην αμειβόμενη εργασία.

Λίζα Τσαλίκη: «Η πολιτική διάσταση εμφανίζεται όταν αυτές οι πρακτικές εντάσσονται σε μια ηθική αφήγηση για τη «φυσική» θέση των φύλων. Το μήνυμα χτίζεται σταδιακά: οι γυναίκες ήταν πιο ευτυχισμένες πριν από τον φεμινισμό, η εργασία τις αποξένωσε και ο παραδοσιακός γάμος προσφέρει προστασία».

Όπως επισημαίνει η θεωρητικός Sarah Banet-Weiser, ο δημοφιλής φεμινισμός και ο δημοφιλής μισογυνισμός συνυπάρχουν στην ίδια οικονομία μέσων, χρησιμοποιώντας το ίδιο λεξιλόγιο περί «επιλογής» και «ενδυνάμωσης». Ο σύγχρονος μισογυνισμός δεν απαγορεύει την αυτονομία· λέει στις γυναίκες ότι η πιο ενδυναμωτική χρήση της είναι να επιλέξουν την υποταγή. Πίσω όμως από την επιτέλεση της γαλήνης κρύβεται πραγματική οργή για υπαρκτά προβλήματα: εξαντλητικούς χώρους εργασίας, έλλειψη δομών φροντίδας και οικονομική επισφάλεια.

Ενώ όμως ο φεμινισμός διεκδικεί συλλογικό μετασχηματισμό και δημόσιες υποδομές, η κουλτούρα των tradwives ανακατευθύνει την οργή στον ίδιο τον φεμινισμό και ιδιωτικοποιεί τη λύση: «βρες έναν άνδρα πάροχο».

Η παστέλ αισθητική λειτουργεί ως δούρειος ίππος γιατί κάμπτει τις αντιστάσεις μας, αποκρύπτοντας την απόλυτη οικονομική εξάρτηση, την απλήρωτη εργασία, τον κίνδυνο της ενδοοικογενειακής βίας, αλλά και το γεγονός ότι οι ίδιες οι influencers εργάζονται σκληρά εμπορευματοποιώντας το σπίτι τους. Έτσι, όροι όπως «θηλυκότητα» και «προστασία» ανοίγουν υπόγεια τον δρόμο για τη στοχοποίηση των αμβλώσεων, των ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιωμάτων, καθώς και για την προώθηση του εθνοεθνικισμού.

Αλγόριθμος και manosphere

-Τα social media καθοδηγούν συχνά αγόρια από φαινομενικά «αθώα» βίντεο κατευθείαν στον τοξικό πυρήνα incels και επίδοξων Andrew Tate. Ποιοι μηχανισμοί μετατρέπουν την εφηβική ανασφάλεια σε συστημικό μισογυνισμό;

Λ.Τ: Δεν πρόκειται για έναν αυτόματο ιμάντα μεταφοράς, αλλά για έναν μηχανισμό που εντοπίζει μια υπαρκτή ευαλωτότητα και την περιβάλλει με ιδεολογικά φορτισμένο υλικό. Ξεκινά από συνηθισμένα ενδιαφέροντα: γυμναστική, συμβουλές γνωριμιών, μοναξιά ή παρακίνηση. Η manosphere γίνεται αποτελεσματική επειδή συνδέει αυτά τα ζητήματα με ένα ολοκληρωτικό ερμηνευτικό σύστημα: «Νιώθεις ανασφάλεια επειδή η κοινωνία αποδυνάμωσε τους άνδρες και ο φεμινισμός ευνοείται από αυτό».

Όπως τεκμηριώνει η Debbie Ging, η manosphere είναι ένα ευρύτατο ψηφιακό οικοσύστημα (από pickup artists μέχρι incels και «Άλφα» influencers) που ενοποιείται μέσω του αντιφεμινισμού και της ιδεολογίας του «Red Pill». Σε έρευνα του 2024 με ψεύτικους λογαριασμούς, η Ging απέδειξε ότι προφίλ με ανδρική ταυτότητα λάμβαναν τοξικό περιεχόμενο μέσα στα πρώτα 23 λεπτά, ενώ μετά από 400 βίντεο οι αλγοριθμικές προτάσεις σε TikTok και YouTube Shorts άγγιζαν το 76% με 78%. Οι πλατφόρμες ενδιαφέρονται αποκλειστικά για την εμπλοκή και τα views, επιβραβεύοντας τους «επιχειρηματίες της ανασφάλειας».

Ψυχολογικά, το σύστημα αυτό μετατρέπει την προσωπική ντροπή σε επιθετικό παράπονο («δεν φταις εσύ, αλλά οι γυναίκες»), ενώ ταυτόχρονα προσφέρει μια ψευδαίσθηση αυτενέργειας μέσω της κυριαρχίας και του πλούτου.

Λίζα Τσαλίκη: «Η αρρενωπότητα παρουσιάζεται ταυτόχρονα ως ανώτερη αλλά και ως “θύμα’, μετατρέποντας την ερωτική απογοήτευση σε είσοδο προς τον πολιτικό αυταρχισμό, τον ρατσισμό και τη συνωμοσιολογία».

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλώς ο χλευασμός του Andrew Tate, αλλά η έμπρακτη αναγνώριση των ανασφαλειών των νέων αγοριών και η παροχή υγιών προτύπων που δεν δαιμονοποιούν την ευαλωτότητα.

Το femwashing της Ακροδεξιάς

-Βλέπουμε ηγετικές φιγούρες όπως η Giorgia Meloni‎‎ ή η Marine Le Pen να εκμεταλλεύονται το φύλο τους προτάσσοντας την «προστασία» των γυναικών μόνο απέναντι σε μετανάστες. Πώς λειτουργεί αυτό το έμφυλο προπέτασμα καπνού;

Λίζα Τσαλίκη: «Η παρουσία μιας γυναίκας στην εξουσία δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με φεμινιστική πολιτική. Το femwashing αξιοποιεί την ατομική ορατότητα ως “απόδειξη” ότι ο σεξισμός τάχα εξαλείφθηκε: εφόσον μια γυναίκα ηγείται, το κίνημα υποτίθεται ότι παύει να είναι μισογυνιστικό».

Η Ακροδεξιά οικειοποιείται τα εξωτερικά σημάδια της γυναικείας χειραφέτησης για να εφαρμόσει πολιτικές που περιορίζουν την αναπαραγωγική αυτονομία και τα κοινωνικά δικαιώματα.

Παράλληλα, κατασκευάζει ένα έμφυλο προπέτασμα καπνού. Εμφανίζει τις γυναίκες ως ευάλωτες, εντοπίζοντας όμως τον κίνδυνο αποκλειστικά έξω από το έθνος: στον μετανάστη ή στον μουσουλμάνο. Έτσι, αποσιωπάται η βία στο εσωτερικό της χώρας —η ενδοοικογενειακή κακοποίηση, η παρενόχληση, οι εργασιακές ανισότητες.

Η έμφυλη ισότητα εργαλειοποιείται ως πολιτισμικό σύνορο εθνικής ανωτερότητας, ενώ η προστασία αφορά επιλεκτικά μόνο τη «γηγενή», λευκή, παραδοσιακή μητέρα. Ενσαρκώνοντας την εξουσία μέσα από το προσωπείο της μητρικής στοργής, οι ακροδεξιές ηγέτιδες επενδύουν τη σκληρότητα των συνόρων και τον αυταρχισμό με ένα κοινωνικά αποδεκτό, καθησυχαστικό περίβλημα.

Ο φασισμός της καθημερινότητας

-Έχει μεταλλαχθεί ο φασισμός σήμερα; Περνάμε από τα τάγματα εφόδου σε μια υπόγεια ψηφιακή ριζοσπαστικοποίηση μέσα από memes και trends;

Ο φασισμός δεν εγκατέλειψε τον δρόμο· η φυσική βία παραμένει εδώ. Αυτό που άλλαξε είναι η πολιτισμική υποδομή που καθιστά τις αυταρχικές ιδέες ευχάριστες και οικείες πριν καν συνειδητοποιηθούν ως πολιτική επιλογή.

Λίζα Τσαλίκη: «Η ριζοσπαστικοποίηση χτίζεται σταδιακά: η ισότητα παρουσιάζεται ως υπερβολή, η ενσυναίσθηση ως αδυναμία και η κυριαρχία ως φυσική τάξη».

Το χιούμορ και τα memes παίζουν κομβικό ρόλο, καθώς προσφέρουν την ασπίδα του «ένα αστείο κάναμε». Όποιος αντιδρά βαφτίζεται «υπερευαίσθητος», ενώ παράλληλα εμπεδώνεται η κουλτούρα του βιασμού, παρουσιάζοντας τη συναίνεση ως περιττή και τον εξαναγκασμό ως κατάκτηση.

Tradwives και manosphere λειτουργούν συμπληρωματικά: οι πρώτες καλούν τις γυναίκες να βρουν καταφύγιο στην υποταγή, οι δεύτεροι εκπαιδεύουν τους άνδρες στην επιβολή, παρουσιάζοντας την ανισότητα ως συνταγή ευτυχίας.

Δεν είναι κάθε meme φασιστικό, ούτε κάθε tradwife ακροδεξιά. Επιτελούν όμως μια «φασιστική πολιτισμική εργασία» όταν εξυμνούν την ιεραρχία και στοχοποιούν εχθρούς.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς η ψηφιακή οικονομία μετατρέπει την κούραση και την αποξένωσή μας σε αυταρχικές και μισογυνικές λύσεις.

 

 

Ψηφιακά αντισώματα σε φασισμό και μισογυνισμό

– Μπροστά σε ένα οικοσύστημα σχεδιασμένο να επιβραβεύει την οργή, πώς μπορούμε να αναπτύξουμε «αντισώματα» χωρίς να αποσυρθούμε από τον δημόσιο ψηφιακό χώρο;

Λαμπρινή Παπαδοπούλου: Το αρχικό όραμα για ένα ανοιχτό, δημοκρατικό διαδίκτυο έχει δώσει τη θέση του σε συγκεντρωτικά «περιφραγμένα οικοσυστήματα», όπου ελάχιστες πλατφόρμες ελέγχουν τη ροή της επικοινωνίας. Μέσα από πρακτικές όπως το doomscrolling και το λεγόμενο playbour (όπου οι αναρτήσεις και η κοινωνική μας ανάγκη μετατρέπονται σε απλήρωτη εργασία και δεδομένα), οι εταιρείες μεγιστοποιούν τον χρόνο παραμονής μας για να αυξήσουν τα διαφημιστικά τους κέρδη.

Λαμπρινή Παπαδοπούλου: «Σε αυτή την “οικονομία του θυμού”, το rage bait αποτελεί το πιο κερδοφόρο προϊόν. Ο διχαστικός λόγος, ο μισογυνισμός και ο φασισμός βρίσκουν προνομιακό πεδίο ανάπτυξης, καθώς η συναισθηματική ένταση μεταφράζεται άμεσα σε κλικ».

Τα ψηφιακά αντισώματα απέναντι σε αυτή τη συνθήκη δεν μπορεί να είναι μόνο ατομικά, ούτε περιορίζονται σε εναλλακτικές αποκεντρωμένες πλατφόρμες όπως το Mastodon, των οποίων η απήχηση παραμένει περιορισμένη λόγω της μονοπωλιακής δύναμης των υφιστάμενων κολοσσών. Όπως υποστηρίζει ο ερευνητής Νίκος Σμυρναίος, απαιτούνται θεσμικές παρεμβάσεις, δημοκρατικός έλεγχος των υποδομών και ενίσχυση των ψηφιακών κοινών.

Πάνω απ’ όλα, τα αντισώματα είναι πολιτικά και κοινωνικά. Απαιτούν κριτική παιδεία στα μέσα, ενίσχυση της ανεξάρτητης δημοσιογραφίας και δημιουργία συλλογικών δικτύων αλληλεγγύης. Η μαζική αποχή δεν αποτελεί ρεαλιστική λύση· το να εγκαταλείψουμε τα social media σημαίνει πως παραδίδουμε αμαχητί τον δημόσιο χώρο στους πιο επιθετικούς και μισαλλόδοξους μηχανισμούς.

Λαμπρινή Παπαδοπούλου: «Το ζητούμενο είναι να διεκδικήσουμε ξανά τον δημόσιο, συμμετοχικό χαρακτήρα της επικοινωνίας, αρνούμενοι να δεχτούμε τους κανόνες της τοξικότητας ως μονόδρομο».