Μήπως ο εγκέφαλός σου δεν αντέχει τόση σύγκριση στα social;

Αν έχεις πιάσει τον εαυτό σου να ανεβάζει μια φωτογραφία και μετά να τσεκάρει κάθε λίγα λεπτά την οθόνη μετρώντας καρδούλες, δεν είσαι μόνη/ος. Χωρίς καν να το συνειδητοποιείς, ο εγκέφαλός σου καταγράφει με αγωνία κάθε ψηφιακό νεύμα επιβεβαίωσης. Όμως υπάρχει ένας βαθύς, εξελικτικός λόγος που αυτός ο μικρός αριθμός κάτω από κάθε ανάρτησή σου έχει αποκτήσει τόση εξουσία πάνω στη διάθεσή σου και αποδεικνύει περίτρανα πως το μυαλό μας απλώς δεν κατασκευάστηκε για να αντέχει τόσο αδιάκοπη σύγκριση.

Στο πλαίσιο νέων ρυθμίσεων για την προστασία των ανηλίκων στα social media, πλατφόρμες όπως το Instagram και το Facebook προχωρούν σε μια φαινομενικά απλή αλλαγή: την απόκρυψη των likes και των αντιδράσεων για χρήστες κάτω των 18 ετών. Κι ενώ η κίνηση αυτή στοχεύει στα παιδιά και τους εφήβους, αγγίζει ένα ψυχολογικό φαινόμενο που επηρεάζει εξίσου αν όχι περισσότερο, εμάς τους ενήλικες. Αναρωτήθηκες ποτέ γιατί αυτός ο αριθμός μετράει τόσο πολύ για σένα; Η απάντηση δεν κρύβεται στις γραμμές κώδικα των εφαρμογών, αλλά σε ένα πανάρχαιο ανθρώπινο ένστικτο: την κοινωνική σύγκριση. Πρόκειται για την ψυχολογική διαδικασία μέσω της οποίας αξιολογείς τον εαυτό σου —τις ικανότητες, τις απόψεις, τα επιτεύγματά σου— σε σχέση με τους άλλους γύρω σου.

Τα likes λειτουργούν διπλά: σε επιβραβεύουν, αλλά ταυτόχρονα σε κατατάσσουν σε μια νοητή ιεραρχία. Δεν σου δείχνουν απλώς ότι κάποιοι επιδοκιμάζουν αυτό που μοιράστηκες, αλλά ποσοτικοποιούν αυτή την επιδοκιμασία. Ξέρεις ακριβώς πόση αποδοχή πήρες σε σύγκριση με αυτό που περίμενες, σε σύγκριση με το προηγούμενο ποστ σου, αλλά κυρίως σε σχέση με το τι παίρνουν οι άλλοι. Όταν η κοινωνική αποδοχή μετατρέπεται σε μετρήσιμο νούμερο μαζί με τους followers, τα views και τα shares, το να αποφύγεις τη σύγκριση γίνεται σχεδόν αδύνατο.

Ένα reunion συμμαθητών που διαρκεί 24 ώρες το 24ωρο

Από εξελικτική άποψη, η ανάγκη σου να συγκρίνεσαι είχε κάποτε νόημα επιβίωσης. Οι πρόγονοί μας εξελίχθηκαν σε κλειστές ομάδες. Το να γνωρίζεις πού στέκεσαι σε σχέση με τους υπόλοιπους σε βοηθούσε να καταλάβεις ποιες συμπεριφορές ήταν αποδεκτές, αν ανήκεις κάπου και πώς να κινηθείς μέσα στην ιεραρχία της φυλής.

Ακόμα όμως και στον περασμένο αιώνα, αυτή η σύγκριση είχε αυστηρά όρια. Το reunion των 25 χρόνων από το σχολείο γινόταν μία φορά στη ζωή σου, ίσως σε μια μακρινή πόλη, αποκλειστικά ανάμεσα σε παλιούς συμμαθητές.

Σήμερα, αυτό το “reunion” ζει μόνιμα μέσα στην παλάμη σου. Η συσκευή σου σού δίνει ανά πάσα στιγμή μετρήσιμα σήματα αποδοχής απέναντι σε ένα τεράστιο, παγκόσμιο πλήθος. Αν το βαθύτερο, υποκειμενικό σου ερώτημα είναι «ανήκω κάπου;», ο εγκέφαλός σου εκλαμβάνει ως «αντικειμενική» απάντηση τα 100 likes που πήρε η ανάρτησή σου από τους 2.500 followers σου. Η κλίμακα, η συχνότητα, η μέτρηση και η άμεση πρόσβαση έχουν αλλάξει ριζικά.

Πολύ απλά: το μυαλό σου δεν φτιάχτηκε για να συγκρίνεται σε τέτοια κλίμακα.

Πώς αντιδρούν οι νευρώνες σου σε κάθε swipe

Οι απεικονιστικές μελέτες του εγκεφάλου αποδεικνύουν ότι αποδίδουμε νευρολογική αξία στο πώς νομίζουμε ότι στεκόμαστε δίπλα στους άλλους:

Όταν κάνεις προς τα κάτω σύγκριση (μαθαίνεις ότι κάποιος τα πάει χειρότερα από εσένα), ενεργοποιούνται τα κυκλώματα ανταμοιβής του εγκεφάλου.
Όταν κάνεις προς τα πάνω σύγκριση (βλέπεις κάποιον που φαίνεται πιο επιτυχημένος, όμορφος ή ευτυχισμένος), ανάβουν οι νευρωνικές διαδρομές που επεξεργάζονται τα δυσάρεστα συναισθήματα.
Ουσιαστικά, ο εγκέφαλός σου μεταφράζει τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις με τους ίδιους όρους που επεξεργάζεται ένα οικονομικό κέρδος ή μια ζημιά.

Τα likes έχουν μετατραπεί σε ένα είδος «ψυχολογικού νομίσματος» που καθορίζει πώς νιώθεις στο λεπτό. Έρευνες δείχνουν ότι οι ενήλικες που κάνουν συχνές και ακραίες συγκρίσεις προς τα πάνω βιώνουν άμεση πτώση στην αυτό-αξιολόγησή τους, ενώ μετά από ένα απλό scroll down καταγράφουν συσσωρευμένη μείωση της αυτοεκτίμησης και της ικανοποίησης από τη ζωή τους. Σε όλες τις ηλικίες, η έντονη τάση για κοινωνική σύγκριση, σε συνδυασμό με τη δυσκολία διαχείρισης των συναισθημάτων, συνδέεται άμεσα με αυξημένα συμπτώματα θυμού, άγχους και κατάθλιψης.

Η αξία σου δεν χρειάζεται πίνακα βαθμολογίας

Το να κρύψουν οι πλατφόρμες τα likes δεν θα εξαλείψει ως δια μαγείας την τάση σου να συγκρίνεσαι. Η επιθυμία σου να ανήκεις κάπου δεν πρόκειται να εξαφανιστεί. Υπάρχει όμως τεράστια διαφορά ανάμεσα στο να αναρωτιέσαι πού βρίσκεσαι σε σχέση με τους άλλους και στο να αφήνεις έναν ψυχρό αριθμό στην οθόνη να απαντά οριστικά σε αυτό το ερώτημα για λογαριασμό σου.

Τα social media δεν δημιούργησαν την ανάγκη σου για σύγκριση την κουβαλάμε στο DNA μας εδώ και χιλιάδες χρόνια. Αυτό που έκαναν ήταν να αλλάξουν το περιβάλλον γύρω μας, κωδικοποιώντας την ανθρώπινη αποδοχή σε νούμερα που μπορείς να παρακολουθείς σαν μετοχές.

Η ουσιαστική αλλαγή στη σχέση σου με την ψηφιακή σύγκριση απαιτεί κάτι πολύ βαθύτερο από ένα update στις ρυθμίσεις του προφίλ σου. Σε προκαλεί να αναρωτηθείς: Τι εκτιμάς πραγματικά; Τι σου δίνει σκοπό; Τι κάνει τη ζωή σου να μετράει;

Το πραγματικό στοίχημα είναι να αρχίσεις να κάνεις στον εαυτό σου εκείνες τις ερωτήσεις για την προσωπική σου αξία που δεν χρειάζονται κανέναν πίνακα σκορ για να απαντηθούν.

ΣΧΕΤΙΚΟ ΘΕΜΑ