Tosca Opdam: Η γυναίκα πίσω από το Athens International Music Festival μάς μαθαίνει να ακούμε κλασική μουσική με class

Ως συν-καλλιτεχνική διευθύντρια του Athens International Music Festival, το οποίο επιστρέφει για δεύτερη χρονιά από τις 3 έως τις 7 Νοεμβρίου στον ιστορικό Φιλολογικό Σύλλογο Παρνασσός, η Tosca Opdam δεν ανεβαίνει απλώς στη σκηνή δίπλα σε θρύλους όπως ο Pinchas Zukerman. Ηγείται, εμπνέει και χτίζει γέφυρες. Σε έναν χώρο φορτισμένο με ιστορία, εκεί όπου το 1938 έκανε το ντεμπούτο της η 14χρονη τότε Μαρία Κάλλας, το φεστιβάλ φέρνει τη μουσική δωματίου στο σήμερα, ανοίγοντας παράλληλα την αγκαλιά του στη νέα γενιά μέσα από masterclasses και κοινωνικές δράσεις με το El Sistema Greece.

Η Tosca Opdam μιλά για το πώς μεταφράζει τις χαρές και τα τραύματα της ζωής σε νότες, την τέχνη της ηγεσίας πίσω από τα φώτα, τη μάχη με την τελειομανία και το burnout, αλλά και το γιατί η σύγχρονη γυναίκα αξίζει να χαρίσει στον εαυτό της μια βραδιά μουσικής χωρίς «πρέπει» και προσδοκίες.

– Οι κριτικοί συχνά δεν επαινούν μόνο την τεχνική σας δεξιοτεχνία, αλλά και το χάρισμά σας να αφηγείστε ιστορίες μέσα από τη μουσική, δημιουργώντας έναν ήχο που γεννά ένα «οπτικό ταξίδι». Πώς μεταφράζετε τις προσωπικές σας εμπειρίες και τα συναισθήματα σε μια μουσική αφήγηση που αγγίζει τον ακροατή, χωρίς να χρειάζονται λέξεις;

Για μένα, η μουσική ήταν πάντα μια μορφή αφήγησης, όχι όμως από αυτές που χρειάζονται γλώσσα. Μοιάζει περισσότερο με το να ζωγραφίζεις με ήχους. Όταν παίζω, δεν προσπαθώ να «εξηγήσω» ένα συναίσθημα· προσπαθώ να το μεταφράσω σε χρώμα, σε υφή, σε κίνηση. Οι προσωπικές μου εμπειρίες η χαρά, η ραγισμένη καρδιά, η περιέργεια, η νοσταλγία, ζουν όλες κάπου μέσα στον ήχο μου.

Πιστεύω ότι οι ακροατές συγκινούνται όταν ο μουσικός είναι ειλικρινής. Όχι δραματικός, ούτε επιτηδευμένος, απλά ειλικρινής. Αν είμαι απόλυτα παρούσα, αν επιτρέψω στον εαυτό μου να είναι ευάλωτος, η μουσική μετατρέπεται σε ένα είδος οπτικού ταξιδιού. Οι άνθρωποι βλέπουν εικόνες στο μυαλό τους, παρόλο που δεν τους υπαγορεύω ποτέ τι να δουν. Αυτή είναι η μαγεία: η ιστορία γίνεται δική τους.

Και αυτό ακριβώς αγαπώ στη συνεργασία μου με τον συν-καλλιτεχνικό διευθυντή μου, τον Asi Matathias. Έχει το ίδιο ακριβώς ένστικτο: να αφηγείται ιστορίες μέσα από τον ήχο. Όταν σχεδιάζουμε το φεστιβάλ μαζί, σκεφτόμαστε με όρους αφήγησης, συναισθηματικών κορυφώσεων και χρωμάτων. Είναι μια κοινή γλώσσα.

– Έχετε μια πραγματικά πρωτοποριακή προσέγγιση, συνδέοντας τη μουσική με τις εικαστικές τέχνες, το μπαλέτο (όπως οι συνεργασίες σας με το New York City Ballet) και μουσεία, όπως το Μουσείο Βαν Γκογκ. Τι αναζητάτε σε αυτόν τον πολυαισθητηριακό διάλογο και τι μπορεί να προσφέρει η κλασική μουσική στη σύγχρονη γυναίκα που αναζητά μια ουσιαστική, συναισθηματική διέξοδο;

Πάντα με γοήτευε ο τρόπος με τον οποίο οι διαφορετικές μορφές τέχνης συνομιλούν μεταξύ τους. Όταν συνεργάζομαι με χορευτές μπαλέτου ή όταν παίζω μέσα σε ένα μουσείο όπως το Μουσείο Βαν Γκογκ, νιώθω τα όρια να διαλύονται. Ξαφνικά, η μουσική δεν ακούγεται απλώς: φαίνεται, βιώνεται, παίρνει σάρκα και οστά.

Αυτό που αναζητώ σε αυτές τις συνεργασίες είναι μια βαθύτερη συναισθηματική απήχηση.

Tosca Opdam: «Η κλασική μουσική έχει μια απίστευτη ικανότητα να αγκαλιάζει την πολυπλοκότητα: δύναμη και απαλότητα, κομψότητα και φωτιά, πειθαρχία και ελευθερία. Πιστεύω ότι οι σύγχρονες γυναίκες αποζητούν χώρους όπου μπορούν να νιώσουν όλα αυτά ταυτόχρονα».

Η μουσική μπορεί να γίνει αυτός ο χώρος. Μπορεί να αποτελέσει καταφύγιο, εκτόνωση, καθρέφτη. Μπορεί να μας υπενθυμίσει ότι η ευαισθησία δεν είναι αδυναμία, είναι δύναμη.Και όταν βιώνεις κάτι τέτοιο ζωντανά ειδικά σε μια αίθουσα όπως ο «Παρνασσός» μετατρέπεται σε εμπειρία αξέχαστη. Είναι από εκείνες τις βραδιές που μένουν μέσα σου για καιρό.

– Ο κόσμος της κλασικής μουσικής απαιτεί απόλυτη πειθαρχία, ασταμάτητη μελέτη και μια αδιάκοπη επιδίωξη της τελειότητας από πολύ μικρή ηλικία. Πώς διατηρείτε την ψυχική σας ισορροπία απέναντι στην πίεση και το burnout, και πώς προστατεύετε τη χαρά της δημιουργίας μέσα σε ένα τόσο απαιτητικό περιβάλλον;

Η κλασική μουσική απαιτεί τα πάντα από σένα: τον χρόνο σου, το σώμα σου, το μυαλό σου, την ίδια σου την ταυτότητα. Η τελειομανία μπορεί εύκολα να γίνει παγίδα αν δεν προσέξεις. Έχω μάθει πλέον ότι η πειθαρχία είναι απαραίτητη, αλλά η ακαμψία επικίνδυνη.

Για να προστατεύσω την ψυχική μου ισορροπία, προσπαθώ να παραμένω συνδεδεμένη με την περιέργεια και όχι με την πίεση. Κάνω διαλείμματα. Κινούμαι. Αναπνέω. Υπενθυμίζω στον εαυτό μου ότι το βιολί δεν είναι μηχανή· είναι συνοδοιπόρος. Και η χαρά είναι κάτι που πρέπει να προστατεύεις ενεργά. Όταν νιώθω το burnout να πλησιάζει, επιστρέφω στον λόγο για τον οποίο ξεκίνησα: την αγάπη για τον ήχο, τη συγκίνηση της ανακάλυψης, την ανάγκη να επικοινωνήσω κάτι αληθινό.

– Στο πλαίσιο του φεστιβάλ ηγείστε Masterclasses, εστιάζοντας σε νέους μουσικούς και κοινωνικές πρωτοβουλίες, όπως το El Sistema Greece. Πόσο σημαντική είναι η μετάδοση της γνώσης στις νεότερες γενιές, ειδικά στα νεαρά κορίτσια που ονειρεύονται μια καριέρα στον απαιτητικό χώρο της τέχνης;

Η εκπαίδευση είναι ένα από τα πιο ισχυρά εργαλεία που διαθέτουμε- ειδικά για τα νεαρά κορίτσια που ονειρεύονται να μπουν στον χώρο της τέχνης. Στο πλαίσιο του φεστιβάλ, καθοδηγώ Masterclasses μαζί με τον Asi Matathias, τον Pinchas Zukerman και τον Bernhard Kerres, πρώην CEO και Καλλιτεχνικό Διευθυντή του Konzerthaus της Βιέννης. Πρόκειται για μια εξαιρετική ομάδα, και οι νέοι μουσικοί το εισπράττουν αυτό αμέσως.

Η μετάδοση της γνώσης δεν αφορά μόνο την τεχνική: αφορά το να δώσεις άδεια. Την άδεια να έχουν φιλοδοξίες, να εκφράζονται, να καταλαμβάνουν χώρο, να εμπιστεύονται τη φωνή τους. Θέλω τα νεαρά κορίτσια να γνωρίζουν ότι ο κόσμος της κλασικής μουσικής είναι απαιτητικός, ναι αλλά είναι επίσης γεμάτος δυνατότητες. Και έχουν κάθε δικαίωμα να ανήκουν σε αυτόν.

Όταν βλέπεις αυτούς τους νέους μουσικούς να παίζουν στο φεστιβάλ, νιώθεις το μέλλον να ανοίγεται μπροστά σου.

– Έχετε τον ρόλο της συν-καλλιτεχνικής διευθύντριας του Athens International Music Festival. Πώς βιώνετε τον ρόλο μιας γυναίκας που δεν ερμηνεύει απλώς επί σκηνής, αλλά οραματίζεται, οργανώνει και ηγείται ενός διεθνούς θεσμού; Ποιες προκλήσεις συναντήσατε σε αυτή τη διοικητική και καλλιτεχνική διαδρομή;

Το να είσαι καλλιτεχνική διευθύντρια σημαίνει να φοράς πολλά διαφορετικά «καπέλα»: της οραματίστριας, της διοργανώτριας, της διαπραγματεύτριας, εκείνης που λύνει προβλήματα, της ονειροπόλου.

Tosca Opdam: «Ως γυναίκα, το να αναλαμβάνεις ηγετικό ρόλο στον χώρο της κλασικής μουσικής μπορεί να είναι ταυτόχρονα ενδυναμωτικό αλλά και γεμάτο προκλήσεις. Δεν διαμορφώνεις απλώς καλλιτεχνικές ιδέες. Χτίζεις δομές, ομάδες και προοπτικές για το μέλλον».

Η συνεργασία μου με τον Asi Matathias και τον Σπύρο Τερζή δίνει ουσιαστικό νόημα σε αυτό το ταξίδι. Συμπληρώνουμε ο ένας τον άλλον, προκαλούμε ο ένας τον άλλον και μοιραζόμαστε μια κοινή πίστη για το τι μπορεί να προσφέρει η Αθήνα. Μαζί προσπαθούμε να χτίσουμε ένα φεστιβάλ διεθνούς επιπέδου, αλλά ταυτόχρονα βαθιά ανθρώπινο — έναν χώρο όπου οι καλλιτέχνες μπορούν να ανθίσουν και το κοινό να μεταμορφωθεί.

Υπάρχουν δυσκολίες, φυσικά: η διαχείριση της παραγωγής, οι ισορροπίες στους προϋπολογισμούς, το χτίσιμο σχέσεων εμπιστοσύνης. Υπάρχει όμως και τεράστια ικανοποίηση όταν δημιουργείς έναν χώρο όπου η δημιουργικότητα μπορεί να ευδοκιμήσει. Και όταν βλέπεις την αίθουσα γεμάτη, όταν νιώθεις την ενέργεια του κοινού, καταλαβαίνεις ότι άξιζε κάθε στιγμή.

– Το φεστιβάλ φιλοξενείται στον ιστορικό Φιλολογικό Σύλλογο Παρνασσός, τον ίδιο ακριβώς χώρο όπου μια 14χρονη Μαρία Κάλλας έκανε το δημόσιο ντεμπούτο της το 1938. Πώς νιώθετε παίζοντας στον ίδιο χώρο και πώς εισπράττετε την ενέργεια της Αθήνας και του ελληνικού κοινού;

Το να παίζεις στον «Παρνασσό» εκεί όπου η νεαρή Μαρία Κάλλας έκανε τα πρώτα της βήματα μπροστά στο κοινό, σού προκαλεί ηλεκτρισμό. Νιώθεις την ιστορία στους τοίχους, τις αφηγήσεις στον αέρα. Η Αθήνα έχει μια μοναδική ενέργεια: αρχαία και σύγχρονη, ποιητική και ακατέργαστη, γεμάτη αντιθέσεις που κάνουν τη δημιουργικότητα να μοιάζει αναπόφευκτη.

Το ελληνικό κοινό ακούει με ένταση. Δεν ακούει απλώς επιφανειακά· απορροφά τη μουσική. Ανταποκρίνεται με ζεστασιά, περιέργεια και μια σπάνια συναισθηματική γενναιοδωρία. Το να είσαι μέρος αυτού του πολιτιστικού τοπίου είναι προνόμιο. Σε κάνει να θες να σταθείς στο ύψος των περιστάσεων.

Και όταν κάθεσαι σε αυτή την αίθουσα, περικυκλωμένη από τόση ιστορία, ακούγοντας καλλιτέχνες που υπό κανονικές συνθήκες παίζουν στο Carnegie Hall ή στη Φιλαρμονική του Βερολίνου και τώρα είναι όλοι συγκεντρωμένοι στην Αθήνα, νιώθεις κομμάτι κάτι πραγματικά ξεχωριστού. Κάτι που θες οπωσδήποτε να ξαναζήσεις.

– Η κλασική μουσική περιβάλλεται συχνά από μια αύρα ελιτισμού ή αυστηρότητας. Αν μιλούσατε σε μια γυναίκα που δεν έχει πάει ποτέ σε συναυλία μουσικής δωματίου και διστάζει, τι θα της λέγατε για να την προσκαλέσετε να ζήσει αυτή την εμπειρία στον Παρνασσό;

Tosca Opdam: «Η κλασική μουσική δεν είναι ένα κλειστό κλαμπ για λίγους. Δεν έχει να κάνει με το αν ξέρεις τα “σωστά πράγματα” ή αν συμπεριφέρεσαι με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Έχει να κάνει καθαρά με το συναίσθημα. Με το να αφήσεις τον εαυτό σου να ταξιδέψει σε κάτι απρόσμενο».

Η μουσική δωματίου ειδικά, είναι βαθιά προσωπική. Μοιάζει σαν να σε προσκαλούν σε μια οικεία συζήτηση ανάμεσα σε φίλους.

Έλα στον «Παρνασσό». Κάθισε. Άφησε τον ήχο να σε πλημμυρίσει. Δεν χρειάζεσαι καμία προετοιμασία. Δεν χρειάζεσαι γνώσεις. Χρειάζεσαι μόνο ανοιχτή καρδιά. Η μουσική θα έρθει να σε συναντήσει ακριβώς εκεί που βρίσκεσαι.

Και ειλικρινά με αυτό το καστ καλλιτεχνών, σε αυτή την αίθουσα, σε αυτή την πόλη, είναι κάτι που αξίζει να ζήσεις τουλάχιστον μία φορά.

Athens International Music Festival

3, 4, 5, 6 & 7 Νοεμβρίου
Φιλολογικός Σύλλογος Παρνασσός, Αθήνα

Εισιτήρια εδώ