Η Βίκυ Βελλοπούλου βρέθηκε στην Κένυα για να γυρίσει ένα ντοκιμαντέρ για την κλειτοριδεκτομή κι έχει πολλά να πει

Στις 31 Ιανουαρίου 2025 ο ΠΟΥ ανέφερε στην ιστοσελίδα του ότι περισσότερα από 230 εκατομμύρια κορίτσια που ζουν στον κόσμο σήμερα, έχουν υποβληθεί σε ακρωτηριασμό γυναικείων αναπαραγωγικών οργάνων σε 30 χώρες του κόσμου στην Αφρική, τη Μέση Ανατολή και την Ασία. Εκτιμήσεις του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου για την Ισότητα των Φύλων αναφέρουν ότι περίπου 600 χιλιάδες γυναίκες και κορίτσια στην Ευρώπη υποφέρουν από τις συνέπειες της κλειτοριδεκτομής και επιπλέον 190 χιλιάδες βρίσκονται σε κίνδυνο να υποστούν ακρωτηριασμό των γεννητικών οργάνων. Ποτέ δεν είναι αργά να μιλήσουμε για την πραγματικότητα που συνάντησε η Βίκυ Βελλοπούλου στην Κένυα. Ποτέ δεν είναι αργά για να μιλήσουμε για μία ακραία πράξη έμφυλης βίας που αφήνει τις γυναίκες με σοβαρά προβλήματα. Σίγουρα δεν είναι αργά να μιλήσουμε για όλα αυτά την Διεθνή Ημέρα Μηδενικής Ανοχής στην Κλειτοριδεκτομή (6 Φεβρουαρίου)

Ο ακρωτηριασμός των γυναικείων αναπαραγωγικών οργάνων (FGM) συνδέεται πάντα με παραδοσιακές πατριαρχικές κοινωνίες που επιδιώκουν να περιορίσουν τη γυναικεία σεξουαλικότητα, ενισχύονται έτσι τον έλεγχο πάνω στις γυναίκες.

Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Δίκτυο End FGM, τα περισσότερα θύματα εξακολουθούν να υφίστανται τη διαδικασία στη χώρα όπου γεννήθηκαν. Δεν είναι σπάνιο οικογένειες να μεταφέρουν τα κορίτσια τους από την Ευρώπη στην Αφρική ή την Ασία για να πραγματοποιηθεί η κλειτοριδεκτομή. Σύμφωνα με τον ΟΗΕ, αυτή η πρακτική του «διασυνοριακού ακρωτηριασμού» εξακολουθεί να υφίσταται, παρά τις αυστηρές απαγορεύσεις σε ορισμένες χώρες, οι οποίες ποινικοποιούν την κλειτοριδεκτομή ακόμα κι αν συμβεί στο εξωτερικό.

Η Βίκυ Βελλοπούλου βρέθηκε σε μία κοινωνία που λειτουργούσε αποκομμένη από τον υπόλοιπο κόσμο. Όπου κανείς δεν είχε δει ποτέ τηλεόραση, όπου τα κορίτσια δεν γνώριζαν ότι μπορούν να αρνηθούν να υποβληθούν σε κλειτοριδεκτομή, όπου το σχολείο γινόταν το μόνο καταφύγιό τους αν ήθελαν να ζήσουν μία διαφορετική ζωή. Σε μία κοινωνία όπου δεν ήταν απίθανο τα κορίτσια να ζητούν μόνα τους να υποβληθούν στην εξαιρετικά επικίνδυνη αυτή διαδικασία, καθώς συνδεόταν με την ανάληψη ευθυνών από μέρους τους και μία ενηλικίωση που επιθυμούσαν.

Η Βίκυ Βελλοπούλου βρέθηκε στα άδυτα της Κένυας γυρίζοντας το Excission (συμπαραγωγή της Indigo View και της ActionAid) που μπορείς να δεις εδώ. Disclaimer: καθώς η ταινία αφορά την κλειτοριδεκτομή μερικές σκηνές μπορεί να ενοχλήσουν το ευαίσθητο κοινό.

Η σκηνοθέτρια γύρισε τον χρόνο πίσω στο 2013, τότε που ταξίδεψε στην Κένυα και γνώρισε τη φυλή Ποκότ και την βάρβαρη πρακτική της κλειτοριδεκτομής. Για εκείνη το ντοκιμαντέρ Excission είναι πάνω απ’ όλα μία σπουδή στο πώς θα καταφέρουμε όλοι να αφήσουμε τις πεποιθήσεις που μας κρατάνε πίσω και να εξελιχθούμε. Αυτά είναι τα δικά της λόγια για την εμπειρία της:

Πώς σκηνοθέτησε ένα ντοκιμαντέρ για την κλειτοριδεκτομή

«Η ιδέα γι’ αυτό το ντοκιμαντέρ προήλθε από την ActionAid. Έπειτα από ένα ταξίδι που είχαν κάνει για μια άλλη δράση στην Αφρική (νομίζω είχε σχέση με το νερό και μάλιστα τα γυρίσματα ήταν σε άλλη χώρα) προέκυψε αυτή η ιδέα. Ερχόμενοι πίσω, αναζήτησαν πώς θα κάνουν ένα ντοκιμαντέρ γι’ αυτό το θέμα. Και κάπως συναντήθηκαν οι δρόμοι μας. Μέσω της Intigo View και της Ιωάννας Δαβή που είναι παραγωγός σε αυτό το project, ήρθαν σε επαφή μαζί μου, καθώς είμαι και γυναίκα σκηνοθέτης, για να υλοποιηθεί.

Άρχισε να γίνεται έκτοτε η προπαραγωγή, να το συζητάμε, να γίνεται μία έρευνα κλπ, μέχρι που μπήκαμε σε διαδικασία κανονικής παραγωγής, δηλαδή να πάρουμε το αεροπλάνο και να πάμε για γύρισμα».

Βίκυ Βελλοπούλου: «Με απασχολούσε πάντα το θέμα της βίας, η έμφυλη βία δε ακόμα περισσότερο καθώς είμαι γυναίκα. Αλλά η βία σε όποια μορφή κι αν είναι, σε παιδιά, σε γυναίκες, η ψυχολογική βία, η βία σε οποιαδήποτε εκδοχή της με κάνει να θέλω να φωνάξω. Και πιστεύω ότι θα έπρεπε να αφορά όλους τους ανθρώπους αυτής της γης ανεξαρτήτως φύλου».

Η Βίκυ Βελλοπούλου έπρεπε να αφήσει όλες τις πεποιθήσεις πίσω της πριν μπει στο αεροπλάνο

«Το θέμα του Excission, δηλαδή του ακρωτηριασμού των γυναικείων γεννητικών οργάνων είναι ένα θέμα από μόνο του πάρα πολύ ακραίο και λίγο πολύ αδιανόητο για τον δυτικό κόσμο. Η μεγαλύτερη δυσκολία, προσεγγίζοντας αυτό το θέμα και πηγαίνοντας να κάνουμε γύρισμα στην Κένυα σε μια πραγματικά επί της ουσίας άγρια φυλή, ήταν ότι έπρεπε κατά κάποιο τρόπο να αφήσουμε πίσω μας τις δικές μας πεποιθήσεις, να νιώσουμε και να καταλάβουμε το θέμα.

Δεν είναι μόνο μία ταινία για τον ακρωτηριασμό των γυναικείων γεννητικών οργάνων, είναι μία ταινία που έχει να κάνει με το πόσο διατεθειμένοι είμαστε να αφήσουμε πίσω μας πεποιθήσεις που δεν εξυπηρετούν την εξέλιξή μας ως ανθρώπων. Κι αυτό δεν έχει να κάνει μόνο με το έθιμο της κλειτοριδεκτομής. Έχει να κάνει με όποιον άνθρωπο ζει και αναπνέει και περπατάει στη γη».

«Η μεγαλύτερη δυσκολία ήταν η δουλειά που έπρεπε να κάνουμε εμείς με τις δικές μας πεποιθήσεις ως δυτικοί για να μπορέσουμε να μπούμε σε αυτή την κοινωνία με ανοιχτή καρδιά».

«Από εκεί και πέρα συναντήσαμε πάρα πολλές δυσκολίες γενικά, όχι μόνο στο να μας εμπιστευτούν οι άνθρωποι της φυλής, αλλά δυσκολίες σε αδιανόητο επίπεδο συγκριτικά με το τι σημαίνει να πάω να κάνω ένα γύρισμα στην Ευρώπη. Ήμασταν σε έναν τόπο που δεν είχε ρεύμα. Από το πώς φορτίζουμε τις κάμερες, πώς ξεφορτώνουμε τα πλάνα, πώς φορτίζουμε τον εξοπλισμό μας μέχρι το ότι ήμασταν σε μία κοινωνία που οι άνθρωποι δεν είχαν έρθει ξανά σε επαφή με λευκούς, με δυτικούς. Ήμασταν λίγο σαν εξωγήινοι με κάτι μηχανήματα που δεν τα καταλάβαιναν.

Από την άλλη δεν είχαν ρεύμα, άρα δεν είχαν και τηλεόραση. Ήταν όλο κάτι σαν ασύλλητος τάφος. Μία raw ματιά σε μία κοινωνία που δεν έχει καμία επίγνωση της εικόνας του, δεν έχουν επίγνωση ότι η εικόνα αναπαράγεται, αυτό το οποίο λένε ότι αναπαράγεται και θα ξαναπαίξει αύριο και μεθαύριο. Αυτό μας έκανε τη δουλειά πολύ εύκολη, το ότι δεν είχαν επίγνωση σε τι βαθμό μπορεί να αναπαραχθεί η ιστορία που διηγούνται και τι αντίκτυπο μπορεί να έχει στους ανθρώπους που θα φτάσει. Ένιωθαν σαν να τα διηγούνται όλα αυτά σε έναν και μόνο άνθρωπο».

Οι γυναίκες του Excision

«Είναι πάρα πολλά και πολύ δυνατά όσα θυμάμαι από τα γυρίσματα και τις γυναίκες που συνάντησα εκεί. Είναι από τα πιο δυνατά γυρίσματα που έχω κάνει ποτέ, σαν εμπειρία, ακριβώς επειδή ήταν μέσα σε αυτό το κουκούλι της πρωτόγονης φυλής οι άνθρωποι και δεν είχαν αλλοιωθεί οι χαρακτήρες τους και οι προσωπικότητές του από την επιρροή του “δυτικού κόσμου” της τηλεόρασης, με την έννοια της αναπαραγωγής της εικόνας.

Θυμάμαι ότι -όχι όλες- αλλά κάποιες γυναίκες είχαν πολύ ανοιχτή καρδιά. Ήταν πραγματικά πολύ βαθιά γενναίες με μία έννοια που εμείς δεν μπορούμε να διανοηθούμε και να καταλάβουμε. Ζούσαν μέσα από την καρδιά τους. Όχι όλες όμως, γιατί στην ταινία υπάρχουν κορίτσια που είναι οι πρωταγωνίστριες που λένε την εμπειρία τους από την κλειτοριδεκτομή και υπάρχει και η κλειτοριδεκτόμος.

Μάλιστα η ταινία ξεκινάει με την κλειτοριδεκτόμο, η οποία με τρομερή αυτοπεποίθηση λέει ότι αυτό το έκαναν οι γιαγιάδες και οι παππούδες και οι προπαππούδες μας και εξηγεί ας πούμε τη δική της οπτική γωνία. Όπως το βλέπει αυτή είναι ένας κρίκος αλυσίδας που συνεχίζει μία παράδοση πολύ σημαντική»

«Όταν σου λέω για γενναιότητα που δεν μπορούμε να διανοηθούμε το εννοώ. Υπάρχει ένα φοβερό περιστατικό μέσα στην ταινία, όπου έχουμε πάει σε ένα σχολείο- οικοτροφείο, που έχει έναν ξενώνα όπου κάποια κορίτσια μπορούν να φιλοξενούνται εκεί όσο πηγαίνουν σχολείο. Όπως είμαστε λοιπόν στο γραφείο του διευθυντή και του εξηγούμε τι είναι αυτό που κάνουμε για την ταινία, από το παράθυρο βλέπουμε να έρχονται 2 κορίτσια που δεν φορούσαν στολές όπως όλα τα υπόλοιπα. Φορούσαν παραδοσιακά ρούχα και είχαν κοτσίδια στα μαλλιά τους, δεν είχαν ξυρισμένα κεφάλια. Ήταν γύρω στα 11. Πλησιάζουν και μπαίνουν στο γραφείο του διευθυντή και γινόμαστε μάρτυρες μίας απίστευτης ιστορίας. Το σκάσανε από το σπίτι τους γιατί μυρίζονταν ότι ο πατέρας τους τις ετοίμαζε για να κάνουν την τελετή της κλειτοριδεκτομής, τουτέστιν να τις παντρέψει μετά.

Βίκυ Βελλοπούλου: «Δύο κορίτσια περπάτησαν 11 χιλιόμετρα μέσα στη σαβάνα ξυπόλυτες, συνάντησαν κι ένα λιοντάρι έλεγαν, για να έρθουν σε αυτό το μέρος να γλιτώσουν. Γιατί εκεί επί της ουσίας όποιος καταφέρνει να πάει σχολείο κάπως έχει πολλές πιθανότητες να γλιτώσει από την κλειτοριδεκτομή».

«Στο σχολείο έχουν και μάθημα που τους ενημερώνουν ότι είναι δικαίωμά τους να αρνηθούν να το κάνουν».

Πόσο πιθανό είναι τα κορίτσια στην Κένυα να γλιτώσουν την κλειτοριδεκτομή;

«Τα ποσοστά σίγουρα έχουν αλλάξει σε σχέση με 13 χρόνια πριν που έκανα την ταινία. Είχαμε αποτυπώσει εκεί τα σωστά νούμερα της εποχής, από την έρευνα που είχαμε κάνει και τα είχαμε διασταυρώσει με πολλούς τρόπους. Αλλά φαινόταν ότι κάτι άλλαζε. Σίγουρα έμοιαζαν αδιανόητα, ειδικά σε περιοχές όπου υπήρχε αναλφαβητισμός, το 90% – 95% των κοριτσιών εκεί ήταν ακρωτηριασμένα. Όμως επειδή το σχολείο έπαιρνε όλο και περισσότερη θέση στην κοινωνία, υπήρχε φως, ελπίδα. Βλέπαμε ότι χρόνο με τον χρόνο υπήρχε μία μείωση.

Μία τάση που έδειχνε ότι φτάνοντας σε αυτή την ηλικία έχουν να διαλέξουν 2 πράγματα: Ή θα πάνε να παντρευτούν ή θα πάνε σχολείο. Επί της ουσίας το σχολείο σε αυτή την περίπτωση τους σώζει τη ζωή.

Πάντως δεν είναι πάντα ότι οι πατεράδες τους το επιβάλλουν, που σε τέτοια περίπτωση θα χρειαστεί να πάρουν απόφαση να φύγουν, να το σκάσουν. Υπάρχουν πολλά κορίτσια που από μόνα τους πάνε στον πατέρα τους και το ζητάνε, όπως η Τσιμόγιο, μία εκ των πρωταγωνιστριών της ταινίας. Θεωρούν ότι έχει έρθει η ώρα να κάνουν την τελετή γιατί αυτό σημαίνει ότι η κοινωνία θα τις εμπιστευεί, θα τις αναγνωρίσει ως ισότιμα μέλη, θα τους επιτρέπει να σερβίρουν τον άντρα, να έχουν ευθύνες των παιδιών αλλά και κτηνοτροφικές ευθύνες. Η κλειτοριδεκτομή σε τέτοιες κοινωνίες συνεπάγεται ότι μπορείς να είσαι άξιο μέλος της, αν βγεις από αυτή τη διαδικασία ζωντανή εννοείται».

Οι αδιανόητες επιπτώσεις

«Οι επιπτώσεις της κλειτοριδεκτομής είναι τραγικές για την υγεία τους. Υπάρχει ένα ποσοστό το οποίο πεθαίνει επιτόπου από αιμορραγία. Δεν γίνεται φυσικά με κανενός είδους αναισθησία, γιατί ουσιαστικά είναι μια τελετή ενηλικίωσης».

Βίκυ Βελλοπούλου: «Η κλειτοριδεκτομή δεν γίνεται καν με αιχμηρό αντικείμενο, αλλά με τη μύτη από το δόρυ. Υπάρχουν λοιπόν περιπτώσεις που κορίτσια μπορεί να πεθάνουν επιτόπου».

«Υπάρχουν άλλες που μπορεί να κολλήσουν AIDS γιατί τα ποσοστά στην Αφρική είναι υψηλά και με το ίδιο αντικείμενο που κόβουν το ένα κορίτσι κόβουν και επόμενο χωρίς απολύμανση από το ένα στο άλλο -και το ίδιο ισχύει και στην τελετή ενηλικίωσης των αγοριών που είναι η περιτομή».

Στην περίπτωση των κοριτσιών, αν καταφέρουν και επιβιώσουν της τελετής, τα προβλήματα υγείας που έχουν μετά είναι πολύ πολύ δύσκολα σε σχέση με ένα αγόρι που επιβιώνει της αντίστοιχης τελετής της περιτομής.

«Στο κορίτσι εκείνη η περιοχή χάνει πια την ελαστικότητά της και η σεξουαλική πράξη είναι τρομερά επώδυνη, ειδικά τον πρώτο καιρό. Και το πάρα πολύ δύσκολο είναι ότι όταν έρχεται η ώρα της γέννας του πρώτου παιδιού, ακριβώς επειδή δεν υπάρχει πια ελαστικότητα, το παιδί δεν μπορεί να βγει, εγκλωβίζεται και πρέπει να τις “κόψουν” και πάλι σε συνθήκες που δεν έχουν καμία σχέση με νοσοκομεία και τέτοια.

Η Τσιμόγιο έχασε το πρώτο παιδί επειδή δεν πρόλαβε να γεννηθεί, ήταν εγκλωβισμένο. Το 2ο το έχασε γιατί η μαμή την είχε κόψει τόσο πολύ στην πρώτη προσπάθεια που το μωρό έπεσε. Παρ’ όλα αυτά είχε αποκτήσει τελικά ένα παιδάκι, ένα αγοράκι. Της είχε αφήσει ωστόσο πολλά θέματα ιατρικά, ακράτειας κλπ. Και φυσικά στην ψυχολογία αυτά τα γεγονότα είναι τραύματα πολύ βαθιά».

Τι χρειάζεται για να καταπολεμηθούν αυτές οι πρακτικές;

«Σίγουρα βλέπω φως και αισιοδοξία ότι τα ποσοστά των γυναικών που ακρωτηριάζονται θα μειώνονται όλο και περισσότερο, Το αν θα εξαλειφθούν εντελώς όμως… Είναι σαν να με ρωτάς αν θα εξαλειφθούν εντελώς οι ηλίθιοι από τον πλανήτη. Πάντα θα υπάρχουν άνθρωποι που είναι πιο σκοτεινοί και άνθρωποι πιο φωτεινοί.

Αυτή η διαδικασία είναι μία πεποίθηση. Την πεποίθηση δεν είναι εύκολο να την ξεριζώσεις. Και το ότι γίνονται και στην Ευρώπη και στον δυτικό κόσμο είναι φυσικό όταν μιλάμε για ανθρώπους που είναι πρώτης ή δεύτερης γενιάς μεταναστών και φέρουν τις ίδιες πεποιθήσεις χωρίς ακόμα να τις φιλτράρουν. Είναι όπως οι Ελληνοαμερικάνοι που έχουν πάει στην Αμερική αλλά φέρουν τα ίδια έθιμα του τόπου τους.

Γι’ αυτό ξεκίνησα λέγοντας ότι η ταινία ναι μεν μιλάει για το έθιμο της κλειτοριδεκτομής που είναι μία πεποίθηση, αλλά επί της ουσίας μιλάει με αυτή την αφορμή για τις πεποιθήσεις που έχουμε όλοι και δυτικοί και μη, που εμποδίζουν την εξέλιξή μας κι αυτό είναι η βαθύτερη ουσία της ταινίας».

Βίκυ Βελλοπούλου: «Η καταπολέμηση του αναλφαβητισμού, η ενημέρωση και οι καμπάνιες που εξηγούν τι είναι αυτό, σίγουρα μπορούν να βοηθήσουν θεαματικά πολύ. Δεν πιστεύω όμως, ότι θα εξαλειφθεί ποτέ γιατί κάθε κοινωνία έχει το δικό της φωτεινό και το σκοτεινό κομμάτι».

Excision (2013)

Συντελεστές

• Σενάριο/Σκηνοθεσία: Βίκυ Βελλοπούλου
• Παραγωγή: IndigoView Productions – ActionAid Hellas
• DOP: Κώστας Νικολόπουλος
• Παραγωγή: Ιωάννα Δαβή
• Διεύθυνση παραγωγής: Δημήτρης Ξενάκης, Βίκυ Μαρκολέφα
• Μοντάζ: Βαγγέλης Καλαϊτζής
• Πρωτότυπη μουσική: Ματί Παλαιολόγος
• Post: Allan Michael, Μανώλης Λεβεντέλης
• Βοηθός Παραγωγής: Αρχόντισσα Κοκοτσάκη
• Ήχος: Αναστάσης Εφεντάκης
• Γραφικά: One man show studio