«Γέννησα το μωρό μου νεκρό»: Η Μαρία Στραγαλινού μιλά ανοιχτά για το πένθος που δεν συζητάμε

–  Ξέρω ότι είναι σίγουρα μια τραυματική εμπειρία, αλλά θα μπορούσατε να μου πείτε τι συνέβη στην 2η εγκυμοσύνη σας; Και πόσο βοηθάει να μοιράζεται η μητέρα αυτή την ιστορία;

Η δεύτερη εγκυμοσύνη μου ήρθε το 2017, μετά από χρόνια προσπαθειών και μάχη με τη δευτερογενή υπογονιμότητα (σσ: η υπογονιμότητα κατά την οποία ένα ζευγάρι αδυνατεί να συλλάβει μετά από μία προηγούμενη εγκυμοσύνη). Τελικά, τα καταφέραμε και η εγκυμοσύνη πήγαινε μια χαρά. Μια χαρά, μέχρι τις αρχές Αυγούστου, που διένυα ήδη την 25η εβδομάδα κύησης. Ήμουν σε διακοπές, και θυμάμαι ότι άρχισα να αντιλαμβάνομαι πως το μωρό μου δεν κλωτσάει. Μίλησα με τη μαία μου, και μου πρότεινε να πάω να κάνω έναν υπέρηχο στο κοντινό νοσοκομείο. Έτσι και έκανα, κι ήμουν ανέμελη θυμάμαι στη διαδρομή, χωρίς αρνητικές σκέψεις.

Μέχρι που ξάπλωσα στο κρεβάτι του εξεταστηρίου, και η γιατρός δεν μιλούσε για ώρα. Τη ρώτησα τι συμβαίνει, και μου είπε ότι δεν βρίσκει καρδιακό παλμό. Τότε τέλειωσαν όλα, και ξεκίνησε μια διαδικασία που δεν φανταζόμουν ποτέ ότι θα ζούσα.

Μαρία Στραγαλινού: «Το επόμενο πρωί γέννησα το μωρό μου νεκρό. Και κάπως έτσι, μέσα από απύθμενο πόνο, γεννήθηκε και ο νέος μου εαυτός, που ποτέ δεν θα ήταν ο ίδιος ξανά».

 

Την ιστορία μου την πρωτομοιράστηκα στο blog που είχα τότε, σε μια εποχή που ελάχιστες τέτοιες ιστορίες ακούγονταν ανοιχτά στη δημόσια σφαίρα. Η ιστορία της απώλειας της κάθε μητέρας είναι βοηθητικό να μοιράζεται, όταν γίνεται σε κλίμα φροντίδας και κατανόησης, για να πάρει δύναμη και η γυναίκα που το βίωσε, αλλά και για να ενισχυθεί η αναγνώριση αυτών των εμπειριών.

– Τι συναισθήματα βιώσατε με την απώλεια του μωρού σας;

Μαρία Στραγαλινού: «Ένιωσα απύθμενο πόνο, ένιωσα θυμό, και ένιωσα και απόγνωση γιατί δεν ήξερα πώς θα προχωρήσω μετά από αυτό. Ήταν ένα ορόσημο που με σημάδεψε βαθιά και με άλλαξε γιατί ταρακούνησε όλο το μέσα μου». 

Είχα βιώσει και άλλες απώλειες, αλλά η αίσθηση αυτής της συγκεκριμένης, ήταν κάτι που δεν μπορούσα να περιγράψω. Και ακόμη και τώρα, χρόνια μετά που έχω γράψει εκατοντάδες κείμενα για το περιγεννητικό πένθος, δεν νομίζω ότι θα μπορέσω ποτέ να βρω τα ακριβή λόγια.

Το ενσώματο της εμπειρίας είναι κάτι για το οποίο δεν μας έχει μιλήσει ποτέ κανείς, το να ζεις τον θάνατο μέσα στο σώμα σου είναι κάτι που δεν συζητιέται, και στο σκοτάδι της σιωπής, μια τόσο οδυνηρή εμπειρία γίνεται ακόμα πιο δύσκολη.

– Τι σας βοήθησε να σταθείτε ξανά στα πόδια σας;

Εμένα τότε με βοήθησε ο σύντροφός μου που το περάσαμε μαζί, ουσιαστικά ήμασταν οι δυό μας, γιατί όλοι οι άλλοι δεν μπορούσαν να καταλάβουν. Πονούσε κι αυτός πολύ, αλλά όταν έπεφτα εγώ, σηκωνόταν αυτός, και το αντίθετο, κι αυτό βοηθούσε στο να βγαίνει η κάθε μέρα.

Γιατί οι ώρες δεν περνάνε, και το να βγει άλλη μια μέρα μοιάζει με άθλο. Επίσης, είχα δύο φίλες μου που με άκουγαν χωρίς να με κρίνουν ή να μου χρυσώνουν το χάπι, και αυτή η στάση τους είναι κάτι που ακόμα και σήμερα κρατώ σαν φυλαχτό.

– Νιώσατε ότι το περάσατε μόνη σας;

Ναι βέβαια, και πολλή μοναξιά. Το περιγεννητικό πένθος είναι το πιο ανατρεπτικό πένθος που μπορείς να ζήσεις: Εκεί που περιμένεις ζωή σού έρχεται θάνατος. Πού να το χωρέσεις αυτό;

Πώς η ψυχή σου να το χωνέψει; Και σε συνδυασμό με το ότι όλο αυτό συμβαίνει εντός σου, μέσα στο σώμα σου, κάνει την εμπειρία ακόμα πιο μοναχική και ακόμα πιο ιδιαίτερη, γιατί αν δεν το ‘χεις ζήσει στο πετσί σου κυριολεκτικά, θέλει προσπάθεια, πολλή προσπάθεια να καταλάβεις.

Μοναξιά λοιπόν ναι, γιατί και όταν εγώ το έζησα το 2017, ήταν ελάχιστες έως ανύπαρκτες οι φωνές που μιλούσαν για αυτό όχι μόνο σε κοινωνικό επίπεδο, αλλά και σε προσωπικό.

Μαρία Στραγαλινού: «Οι γυναίκες το περνάμε πολύ μοναχικά, όμως αυτό ευτυχώς τα τελευταία χρόνια έχει κάπως αρχίσει και αλλάζει -να πούμε και την αισιόδοξη πλευρά!»

Για παράδειγμα, κάθε χρόνο τον Οκτώβριο, που είναι ο Παγκόσμιος Μήνας ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης για την περιγεννητική απώλεια, είναι πάρα πολλά τα posts και τα αφιερώματα σε σελίδες σχετικές με τη μητρότητα, και όχι μόνο. Αυτό έχει αρχίσει να γίνεται τα τελευταία χρόνια και είναι πολύ σημαντικό, γιατί δεν νιώθουμε πια αόρατες πίσω από το ροζ συννεφάκι της μητρότητας που μας κατακλύζει από παντού – που ούτε κι αυτό είναι ροζ βέβαια, αλλά αυτή είναι μια άλλη κουβέντα.

– Πιστεύετε ότι παλιότερα οι μητέρες είχαν μια φοβία να μοιραστούν τις ιστορίες απώλειας και πένθους; Σήμερα είναι εξίσου ταμπού όσο παλιότερα;

Η μητέρα μου που βίωσε 2 απώλειες πριν με γεννήσει. Μου μίλησε για αυτές αφού βίωσα τη δική μου απώλεια. Τα ήξερα τα γεγονότα, αλλά υπήρχε μια πικρή σιωπή γύρω από αυτά. Όταν μιλήσαμε πρώτη φορά για τη δική της εμπειρία, μου είπε: «Παιδί μου, τέτοιο πόνο δεν έζησα ποτέ ξανά στη ζωή μου».

Μιλάμε για εμπειρίες που για χρόνια, για αιώνες, οι γυναίκες δεν μοιράζονταν ανοιχτά και τα παλιότερα χρόνια που ήταν και πιο συχνές, ακόμα περισσότερο. Ήταν κάτι που συνέβαινε, ζούσαν με αυτό και συνέχιζαν σιωπηλά με μια βαριά πέτρα μέσα στην καρδιά. Από τις πιο συγκινητικές στιγμές της ζωής μου μετά την απώλεια και της σύνδεσής μου με άλλες γυναίκες, είναι όταν με πλησίασε μια ηλικιωμένη γυναίκα πριν λίγο καιρό, βουρκωμένη, και μου είπε: «Κοπέλα μου 3 παιδιά εγώ έχασα στη γέννα, και την επόμενη μέρα έπρεπε να πάω στο χωράφι. Πού να το πεις; Σκληρή η ζωή τότε. Όμως εγώ τα θυμάμαι πάντα αυτά τα τρία παιδιά –είναι κι αυτά παιδιά μου».

Και σήμερα είναι ταμπού ακόμα, ναι. Αλλά έχουν γίνει βήματα όπως προείπα. Τον δρόμο τον χαράζουμε περπατώντας. Και το περπάτημά του, έχει ήδη ξεκινήσει.

– Περιγεννητικό πένθος βιώνουμε και σε περιπτώσεις υπογονιμότητας, απώλειας γονιμότητας, επαναλαμβανόμενων εξωσωματικών;

Το περιγεννητικό πένθος αφορά το πένθος που βιώνεται όταν μια εγκυμοσύνη δεν ολοκληρώνεται, όταν δεν ξεκινά καν και αφορά και την νεογνική απώλεια. Είναι ένας όρος- ομπρέλα λοιπόν, που καλύπτει τις περιπτώσεις αποβολής 1ου και 2ου τριμήνου, θνησιγένειας (απώλεια μετά την 22η εβδομάδα κύησης), νεογνικής απώλειας καθώς και την υπογονιμότητα και την διακοπή κύησης. Κάθε γυναίκα (και κάθε ζευγάρι) που η εγκυμοσύνη της δεν ολοκληρώθηκε ή δεν ξεκίνησε καν και πονάει, έχει δικαίωμα να μιλά για αυτό και να λαμβάνει την στήριξη που χρειάζεται.

Όπως μου αρέσει να λέω: «Αν πονάς, χωράς». Και είναι σημαντικό και πολύτιμο να ανοίγουμε τα χέρια και τις καρδιές μας στον ανθρώπινο πόνο, ειδικά σε μια εποχή που οι άνθρωποι περισσότερο διαπληκτιζόμαστε παρά συναντιόμαστε πραγματικά.

– Και πώς λειτουργεί το περιγεννητικό πένθος;

Το περιγεννητικό πένθος είναι ένα παραγνωρισμένο πένθος (disenfranchised grief), και ανήκει σε αυτή την κατηγορία γιατί δεν έχει την κοινωνική αναγνώριση που του αξίζει και του αναλογεί.

Μαρία Στραγαλινού: «Οι άνθρωποι γύρω μας δεν αναγνωρίζουν ουσιαστικά την ύπαρξη του πλάσματος που πενθούμε, γιατί δεν το είδαν. Και υποσυνείδητα, ό,τι δεν έχει καταγραφεί σαν φυσικό αποτύπωμα στον κόσμο μας, αν δεν έχουμε την εικόνα του, αν δεν έχουμε ζήσει μαζί του, είναι σαν να μην υπάρχει».

Κι αυτός είναι ένας από τους λόγους της παραγνώρισης του περιγεννητικού πένθους.

Είναι όμως ένα πένθος υπαρκτό και βαθιά υπαρξιακό κιόλας, γιατί και για το ζευγάρι που συχνά δεν έχει δει το μωρό του είναι μια συνεχής αναζήτηση και αναρώτηση του πώς θα ήταν, σε ποιον θα έμοιαζε, πώς θα άλλαζε η ζωή με τον ερχομό του. Στο πένθος αυτό, πενθείς το πλάσμα που δεν γνώρισες, πενθείς και αυτά που δεν θα γίνουν ποτέ: τα πρώτα βήματα, τα πρώτα γενέθλια, το πρώτο κουδούνι στο σχολείο…

Τόσα ορόσημα που περνάνε σιωπηλά για τους άλλους γύρω μας, αλλά για εμάς είναι πάντα εδώ να μας θυμίζουν πώς θα ήταν η ζωή αν….

Μαρία Στραγαλινού: «Πενθείς και τον γονεϊκό ρόλο και δεν ξέρεις πολλές φορές και πού να τοποθετηθείς σε σχέση με αυτόν: Είμαι ή δεν είμαι γονιός τελικά;»

Είναι ένα πολύ ιδιαίτερο πένθος, ανατρεπτικό και ενσώματο. Και βιώνεται πολύ μοναχικά, κάτι που δεν αξίζει ούτε στους ανθρώπους που το βιώνουν, ούτε στο πλάσμα τους που μπορεί να μην είδε το φως αυτού του κόσμου, αλλά υπήρξε και θα υπάρχει για πάντα στις καρδιές τους.

– Πότε μάθατε για την ύπαρξη του θεσμού doula; Και πώς γίνατε βοηθός μητρότητας με ειδίκευση στο περιγεννητικό πένθος από την Ελλάδα;

Θα ήθελα να ξεκινήσω λέγοντας λίγα πράγματα για το τι είναι οι doulas: Οι doulas είναι ένας θεσμός που ξεκίνησε στον σύγχρονο κόσμο από την Αμερική. Οι doulas στέκονται δίπλα στη γυναίκα την περίοδο της εγκυμοσύνης, του τοκετού και της λοχείας, προσφέροντάς της συναισθηματική υποστήριξη. 

Αποτελούν τη συνέχεια της βαθιά ευεργετικής συνήθειας που υπήρχε από αρχαιοτάτων χρόνων στον κόσμο μας, να βιώνουν την εμπειρία της εγκυμοσύνης και της μητρότητας οι γυναίκες όχι μόνες τους, αλλά σε κοινότητα, με τις αγαπημένες τους γυναίκες στο πλάι τους.

Να πούμε βέβαια ότι οι doulas δεν σχετίζονται μόνο με την εγκυμοσύνη και τη μητρότητα – υπάρχουν και οι death doulas που συνοδεύουν τους ανθρώπους που πεθαίνουν και τις έφερε περισσότερο στο φως και πρόσφατα η Nicole Kidman που έγινε death doula με αφορμή τον θάνατο της μητέρας της.

Όσο για το πώς έμαθα για αυτό το λειτούργημα, είχα φίλες που ήταν βοηθοί μητρότητας πριν από εμένα, επομένως γνώριζα έτσι κι αλλιώς την ύπαρξή τους. Και μετά την απώλειά μου, σκεφτόμουν πόσο θα με είχε βοηθήσει να έχω μια γυναίκα δίπλα μου, που να μπορεί να με ακούσει και να με στηρίξει στις δύσκολες στιγμές μου.

Λίγες μέρες μετά την απώλειά μου, άρχισα να ψάχνω διαδικτυακά για πληροφορίες και τρόπους στήριξης για μένα, για να βοηθήσω τον εαυτό μου που ήταν στα χαμένα. Κι εκεί που έψαχνα, έπεσα πάνω στην εκπαίδευση την οποία και έκανα τελικά, γιατί ένιωθα πόσο πολύ υπάρχει η ανάγκη να μάθουμε περισσότερα και να στηρίξουμε αποτελεσματικά τις γυναίκες και τα ζευγάρια που πενθούν μια τέτοια απώλεια.

Έγινα λοιπόν βοηθός μητρότητας με ειδίκευση στο περιγεννητικό πένθος (Birth and bereavement Doula) μέσω του αμερικανικού οργανισμού Stillbirthday, μια και στην Ελλάδα δεν υπάρχει κάτι αντίστοιχο. Παράλληλα βέβαια έκανα και την ελληνική εκπαίδευση της βοηθού μητρότητας, η οποία προσφέρεται από τον Ελληνικό Σύλλογο Βοηθών Μητρότητας Ελλάδας – ΣΥΒΟΜΕ.

Στη συνέχεια έγινα και Εκπαιδεύτρια Πένθους – Grief Educator, από τον David Kessler που είναι διακεκριμένος ειδικός στη διαχείριση πένθους. Με αυτή την εκπαίδευση απέκτησα ευρεία γνώση της εμπειρίας του πένθους και σε άλλες απώλειες. 

– Πότε σκεφτήκατε να ιδρύσετε το Love and Grief; 

Το Love and Grief δημιουργήθηκε το 2019, από αυτήν ακριβώς την ανάγκη μου καταρχήν να κατανοήσω εγώ τι μου συνέβη και να συνειδητοποιήσω το εύρος και όλες τις λεπτές αποχρώσεις αυτής της απώλειας. Και με την πιστοποίησή μου θέλησα εν συνεχεία να στηρίξω γυναίκες και ζευγάρια που βιώνουν αντίστοιχες απώλειες, για να μην νιώθουν μόνοι και μόνες στα πρώτα βήματα της ζωής μετά την απώλεια.

– Οι γυναίκες που σας προσεγγίζουν, ποιο είναι το πρώτο πράγμα που μοιράζονται;

Πρώτα από όλα μοιράζονται την ιστορία. Η αφήγηση της εμπειρίας μιας εγκυμοσύνης που δεν ολοκληρώθηκε, το να πιάσεις το νήμα από την αρχή και να το πας μέχρι το σήμερα, ενώ δίπλα σου έχεις αυτιά που ακούνε χωρίς να κρίνουν και μια καρδιά ανοιχτή χωρίς προκαταλήψεις, λειτουργεί ευεργετικά στην διεργασία του πένθους.

Είναι καταλυτικός παράγοντας ειδικά σε ένα τέτοιο πένθος, να αποδέχεσαι τον άνθρωπο που έχεις απέναντί σου. Να ακούς την ιστορία του, τα συναισθήματά του, τις σκέψεις του και να τα κρατάς απαλά, σαν να είναι το πιο ιερό πράγμα στον κόσμο: Γιατί είναι το πιο ιερό πράγμα στον κόσμο.

Σε έναν κόσμο και σε μια εποχή που όλα τρέχουν με φρενήρεις ρυθμούς και όλοι έχουμε από μια άποψη και από μια συμβουλή να μοιράσουμε άκριτα, χωρίς να μπούμε στη θέση του συνομιλητή μας, το να σταθούμε χωρίς βιασύνη και να δώσουμε χώρο στην μοναδική ιστορία του κάθε ανθρώπου βάζοντας στην άκρη την ανάγκη μας να “λύσουμε ένα πρόβλημα”, είναι μια πράξη επαναστατική.

– Γιατί είναι σημαντικό να μιλάμε για τις εγκυμοσύνες που δεν ολοκληρώθηκαν;

Είναι σημαντικό να μιλάμε γι’ αυτές γιατί δεν μιλά κανείς για αυτές. Είναι σημαντικό να το κάνουμε, για να μη νιώθουν μόνοι και μόνες ενώ το βιώνουν, και αυτοί που μιλάνε και αυτοί που δεν μιλάνε – γιατί πάνω από όλα σεβόμαστε την επιλογή του κάθε ανθρώπου στο πώς, πού και αν θα μοιραστεί το βίωμά του.

Είναι σημαντικό να μιλάμε για να αλλάξει η κοινωνική προσέγγιση στο ζήτημα, να εκπαιδευτούν οι άνθρωποι γύρω μας στο πώς πρέπει να τοποθετούνται και πώς να αντιμετωπίζουν τέτοιες απώλειες.

Είναι σημαντικό να μιλάμε για τις εγκυμοσύνες που δεν ολοκληρώθηκαν, για να αλλάξουν οι συνθήκες στα μαιευτήρια της χώρας και να υπάρχει μεγαλύτερος σεβασμός και πιο σωστή προσέγγιση από τους επαγγελματίες υγείας και φροντίδας στις μονάδες αυτές. Χρειάζεται να δημιουργηθούν πρωτόκολλα για την συμπεριφορά και τις συνθήκες κάτω από τις οποίες βιώνουν τις σχετικές διαδικασίες οι γυναίκες στους χώρους των κλινικών. 

Έχουν θεσπιστεί σχετικά πρωτόκολλα σε άλλες χώρες όπως π.χ. η Ιρλανδία, η Αμερική, η Αυστραλία, ο Καναδάς. Δεν χρειάζεται να ανακαλύψουμε τον τροχό. Χρειάζεται να υπάρχει βούληση και αναγνώριση της ανάγκης για ορατότητα και καλύτερη αντιμετώπιση των εμπειριών αυτών από όλους μας, σε όποιον ρόλο βρίσκεται ο καθένας μας κάθε φορά.

Και τέλος, είναι σημαντικό να μιλάμε, γιατί όταν μιλάμε τότε τα μωρά μας δεν ξεχνιούνται. Εμείς είμαστε η φωνή τους -γιατί δεν απέκτησαν ποτέ φωνή.

Μαρία Στραγαλινού:«Όταν μιλάμε για αυτά, μιλάμε και για όλα τα μωρά που δεν μνημονεύτηκαν σε πιο δύσκολους καιρούς, μιλάμε και για τις μανάδες τους που πέθαναν με έναν πόνο που έμεινε για πάντα μόνο μέσα στην καρδιά τους».

 

Μιλάμε για όλους τους ανθρώπους και για όλα τα μωρά που άξιζαν πολλές αγκαλιές και πολλή αποδοχή, που δεν τους δόθηκαν ποτέ.

– Στο πρώτο σας παιδί μιλήσατε για την απώλειά σας;

Όταν βίωσα την απώλεια μου, ο γιος μου ο Χρήστος ήταν 5 χρονών. Περίμενε πώς και πώς το αδερφάκι του. Ναι, και βέβαια του μίλησα. Ήταν πρέπει να πω από τα δυσκολότερα κομμάτια που έζησα τότε. Δεν ήμουν έτοιμη από την αρχή και πήρα λίγο χρόνο. Του μιλήσαμε ανοιχτά, με λόγια απλά που αντιστοιχούσαν στην ηλικία του τότε, και σήμερα πια πάμε παρέα στον τάφο του αδερφού του, και ο έφηβος τώρα Χρήστος ρίχνει νεράκι το καλοκαίρι στον τάφο του αδερφού του και τον δροσίζει, να μην ζεσταίνεται.

– Γιατί να μην απευθυνθεί μια μητέρα που βίωσε την απώλεια εγκυμοσύνης σε ψυχολόγο και να έρθει σε μια doula πένθους;

Ωραία ερώτηση! Λοιπόν, δεν υπάρχει ή το ένα ή το άλλο καταρχήν. Υπάρχει αυτό που χρειάζεται ο κάθε άνθρωπος στη δική του μοναδική διαδρομή, κάθε στιγμή. Τι τον βοηθά και τι χρειάζεται σε κάθε φάση.

Η δική μου η προσφορά στη γυναίκα ή στο ζευγάρι που πενθεί, είναι σε ένα πακέτο πεπερασμένων συναντήσεων, 4 στον αριθμό, να δώσω τον χώρο να μιλήσουν με ανοιχτωσιά για όλα όσα νιώθουν, χωρίς να κρίνονται ή να ακούνε τις γνωστές φράσεις «έλα θα κάνεις άλλο», «τουλάχιστον ήταν στην αρχή», «να είσαι δυνατή για το παιδί σου», «μην κλαις και στενοχωρείς τον άντρα σου» – και ο κατάλογος είναι ατελείωτος.

Είμαι εκεί, για να προσφέρω τον χώρο να νιώσουν ότι έχουν δικαίωμα να πενθήσουν με τους δικούς τους όρους, σε μια κοινωνία που έτσι κι αλλιώς βάζει όλα τα πένθη σε κουτάκια, πόσο μάλλον εδώ που μιλάμε για ένα πένθος που δεν αναγνωρίζεται καν.

Προσφέρω μια αγκαλιά αποδοχής και εργαλεία που μπορούν να βοηθήσουν στη διαχείριση του βιώματος με τρόπο ευεργετικό και με τρόπο που τιμά και τους γονείς, αλλά και το μωρό τους. Κάθε άνθρωπος επιλέγει αυτό που χρειάζεται κάθε στιγμή. Αυτό που σίγουρα χρειάζονται οι άνθρωποι που βιώνουν περιγεννητική απώλεια, είναι να τους συνοδεύουμε. Να τους συνοδεύουμε σε μια διαδρομή πολύ μοναχική – που δεν της αξίζει να είναι μοναχική κι αυτό είναι που πρέπει να αλλάξει.

Θυμόμαστε, μιλάμε, τιμάμε. Ο θάνατος είναι το τέλος της ζωής, αλλά δεν είναι το τέλος της σχέσης. Και με τα πλάσματα αυτά συνδεόμαστε για πάντα, με άλλον τρόπο πια, αλλά για πάντα. Κι αυτό είναι κάτι που αξίζει να το θυμόμαστε όλοι μας.

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα για την Απώλεια Εγκυμοσύνης και τη Νεογνική / Περιγεννητική Απώλεια, που είναι η 15η Οκτωβρίου, κάθε χρόνο το Love and Grief διοργανώνει μια συνάντηση στην Αθήνα, όπου τιμούμε τα μωρά που δεν είδαν το φως αυτού του κόσμου, ή το είδαν για πολύ λίγο. Πληροφορίες εδώ.