Αλεξάνδρα Κ*, Βιβιάνα Μηλιαρέση, Γλυκερία Πατραμάνη, υπάρχει έμφυλο χάσμα στη συγγραφή;

Οι Γλυκερία Πατραμάνη, Βιβιάνα Μηλιαρέση και Αλεξάνδρα Κ* περιγράφουν στο LadyLike πώς ήταν η εμπειρία των masterclasses στο πλαίσιο του προγράμματος της WHEN, Ένα δικό τους δωμάτιο. Μιλούν για τη σημασία της δημιουργίας κοινοτήτων γυναικών συγγραφέων και απαντούν πώς οι ίδιες κατάλαβαν ότι υπάρχει έμφυλο χάσμα στον χώρο της συγγραφής. Τι μπορεί να γίνει για να επιτευχθεί ουσιαστική ισότητα στη λογοτεχνία; Ο λόγος δικός τους μέσα από το φωτισμένο δικό τους δωμάτιο.

Η Αλεξάνδα Κ*, Η Βιβιάνα Μηλιαρέση και η Γλυκερία Πατραμάνη μάς ανοίγουν το δικό τους δωμάτιο

Η εμπειρία των masterclasses

Για τη Βιβιάνα Μηλιαρέση που πραγματοποίησε masterclass με θέμα τις περιοριστικές σκέψεις που μας εμποδίζουν να γράψουμε εκφράζοντας τον αληθινό εαυτό μας, το «δωμάτιο» που δημιουργήθηκε ήταν γεμάτο ενέργεια.

«Ήταν ένα “δωμάτιο” γεμάτο ενέργεια, ένταση, γέλια και δάκρυα, φωνές που πασχίζουν να ακουστούν. Ήταν συγκινητικά. Είμαι ευγνώμων στα κορίτσια της WHEN τόσο για τη σύλληψη όσο και για την υλοποίηση», θα σχολιάσει χαρακτηριστικά.

Η Γλυκερία Πατραμάνη μετέδωσε τις δικές της γνώσεις και εμπειρία για το σενάριο σε αυτιά πρόθυμα να ακούσουν. Η εμπειρία ολοκληρώθηκε για εκείνη με τον πιο ελπιδοφόρο τρόπο, καθώς έλαβε το πρώτο σενάριο μίας από τις συμμετέχουσες λίγο καιρό αργότερα. Mission accomplised.

«Το ενδιαφέρον που έδειξαν οι συμμετέχουσες στο masterclass για το σενάριο ήταν εντυπωσιακό. Μάλιστα, μία από αυτές μου έστειλε αργότερα το πρώτο της σενάριο για ταινία μικρού μήκους, σημειώνοντας το πόσο ενθαρρύνθηκε από το πρόγραμμα για να το ολοκληρώσει. Είναι πολύ συγκινητικό και ελπιδοφόρο το να κάνουν χώρο μέσα τους οι άνθρωποι, με γενναιοδωρία και γενναιότητα, για να φωλιάσει η δική τους τέχνη. Όλα τα έργα δε που παράχθηκαν κατά τη διάρκεια του προγράμματος είχαν κάτι από τη μοναδικότητα των δημιουργών τους», εξήγησε η ίδια.

Η Αλεξάνδρα Κ* βρέθηκε για πρώτη φορά σε μία αίθουσα «διδασκαλίας» μόνο με γυναίκες. Περισσότερο βίωσε το masterclass για την εισαγωγή στο διήγημα που πραγματοποίησε στο πλαίσιο του προγράμματος Ένα δικό τους δωμάτιο, ως συνάντηση και μοίρασμα ουσίας. Η ίδια αναφέρει αναλυτικά:

«Ήταν η πρώτη φορά που βρισκόμουν σε μια αίθουσα “διδασκαλίας” αποκλειστικά με γυναίκες. Βάζω εισαγωγικά στη “διδασκαλία” γιατί για μένα οι συναντήσεις που αφορούν τη λογοτεχνία έχουν να κάνουν με το μοίρασμα, όχι με διδασκαλία κανόνων. Είναι μοίρασμα αναφορών, εμπειριών, προβληματισμών – δεν επιτρέπεται να μιλάς από καθέδρας. Είναι μια ευαίσθητη διαδικασία και για τις δυο πλευρές και απαιτεί αμοιβαία εμπιστοσύνη.

Το να μην υπάρχει ανδρικό στοιχείο στην αίθουσα, οφείλω να ομολογήσω ότι λειτουργεί απελευθερωτικά για όλες. Δημιουργείται μια άλλη δυναμική: μπορείς να εκτεθείς σε μεγαλύτερο βάθος, να ξεδιπλώσεις πλευρές της γραφής σου που σε άλλο περιβάλλον θα δίσταζες και να τις σκεφτείς ακόμα, να μοιραστείς ιστορίες που ξέρεις ότι έξω απ’ αυτήν την αίθουσα θα είναι δυσάρεστες.

Για να το πω απλά: δημιουργείται ένας ασφαλής χώρος όπου σου επιτρέπεται να είσαι unhinged όσον αφορά και το ποια ιστορία θα πεις και -κυρίως- το πώς θα την πεις. Στην ελληνική λογοτεχνία είναι ακόμα βαρύ το φάντασμα του Κανόνα, ένα πολύ ανδρικό φάντασμα. Έχει τύχει σε αντίστοιχες αίθουσες να συναντήσω αγόρια με ταλέντο που όμως έγραφαν σαν να αγωνιούσαν να πάρουν τον έπαινο κάποιου γηραιού δασκάλου τους ή κάποιας φανταστικής παρέας κουλ ανδρών. Κοινώς, σαν να ζητούσαν από κάποιον άλλον άνδρα την άδεια να υπάρξουν ως συγγραφείς. Κατανοώ την ανάγκη, όμως καταλήγει εν τέλει τρομερά καταπιεστική.

Οι Ελληνίδες συγγραφείς απαλλασσόμαστε απ’ αυτή την ανάγκη όλο και περισσότερο κι αυτό είναι εμφανές και στο πλαίσιο μαθημάτων και στο τι εκδίδεται τώρα».

Αλεξάνδρα Κ*: «Το να μπαίνεις σε μια αίθουσα γυναικών όπου το ανδρικό φάντασμα κάθεται ήσυχο σε μια γωνία και κανείς δεν το φοβάται, είναι τεράστια απελευθέρωση».

Το έμφυλο χάσμα στη συγγραφή στην Ελλάδα

Απέναντι σε κάθε φωνή που επισημαίνει ότι πλέον υπάρχει ισότητα και δεν χρειάζεται να «γκρινιάζουμε» γι’ αυτή, υπάρχει το βίωμα, η εμπειρία και η διαπίστωση ότι ο κόσμος μας συνεχίζει να λειτουργεί σε δύο διαφορετικές ταχύτητες, παρόλο που νομικά η ισότητα είναι κατοχυρωμένη.

«Ως σεναριογράφος έχω δεχτεί απο προτεραιοποίηση, εκδικητική παρενόχληση, ακόμη και εξαπάτηση με ξεκάθαρο έμφυλο πρόσημο», θα πει η Γλυκερία Πατραμάνη απαντώντας πώς η ίδια διαπίστωσε την ύπαρξη του χάσματος μεταξύ αντρών και γυναικών στη συγγραφή στην Ελλάδα. Η Αλεξάνδρα Κ* μάς προτρέπει να διαβάσουμε απλά μια βιβλιοκριτική για να το διαπιστώσουμε κι εμείς.

«Η Φανή Χατζή έχει γράψει στη Bookpress μια φράση που για μένα συνοψίζει το πρόβλημα: “Η λογοτεχνία δεν έχει φύλο, η πρόσληψή της όμως έχει”. Παρατηρήστε πώς είναι γραμμένη μια καλή κριτική για βιβλίο άνδρα και μια εξίσου καλή για βιβλίο γυναίκας. Είναι ωραία άσκηση, αν μη τι άλλο διασκεδαστική», εξηγεί.

Είναι τελικά η συγγραφή μοναχικό επάγγελμα ή σκεφτόμαστε με στερεότυπα;

Τόσο η Αλεξάνδρα Κ* όσο και η Βιβιάνα Μηλιαρέση συμφωνούν ότι η εντύπωση που έχουμε για τις μοναχικές και τους μοναχικούς συγγραφείς, δεν είναι παρά εντύπωση. Η σημασία όμως της δημιουργίας κοινοτήτων και σε αυτόν τον επαγγελματικό χώρο, ακόμα κι αν (κυρίως επειδή) δεν μοιάζει με τη στερεοτυπική αντίληψή μας γι’ αυτόν, είναι μεγάλη.

«Δεν είμαι σίγουρη ότι οι συγγραφείς νιώθουν “μόνες”. Υπάρχει το αφήγημα ότι η συγγραφή είναι μια μοναχική διαδικασία, ωστόσο σ’ οποιοδήποτε επάγγελμα “γεννά” κανείς, επιστήμονας ή καλλιτέχνης, χρίζει απομόνωσης», σημείωνει η Βιβιάνα Μηλιαρέση.

Βιβιάνα Μηλιαρέση: «Στην Ελλάδα, ίσως κι επειδή η πίτα είναι μικρή, κυριαρχεί ο ανταγωνισμός αντί της άμιλλας. Εκεί εντοπίζω εγώ το πρόβλημα και όχι στη φύση της δουλειάς».

«Εκεί χρειάζεται η κοινότητα: μια κοινότητα προσφέρει αλληλεγγύη, υποστήριξη, γέλιο και την αίσθηση ότι είμαστε μαζί, όχι απέναντι. Ανταλλάζεις ένα σώψυχο, μια αγκαλιά, για να βρεις τη δύναμη να πας παρακάτω», πρόσθέτει.

«Παρότι μιλάμε διαρκώς για “μοναχικό επάγγελμα”, κάθε άνθρωπος που γράφει έχει ανάγκη την κοινότητα, την αποζητά», επισημαίνει με τη σειρά της η Αλεξάνδρα Κ*.

«Για μένα, η μεγαλύτερη χρησιμότητα των σεμιναρίων/μαθημάτων δημιουργικής γραφής είναι η ευκαιρία να βρεις τη φυλή σου, να εκτεθείς σε ασφαλές περιβάλλον, να μάθεις να στέκεσαι κριτικά μεν αλλά με ευαισθησία απέναντι σε κείμενα άλλων, να αποτύχεις με παρέα, να γνωρίσεις συνοδοιπόρους ζωής», καταλήγει.

Ενισχυμένες γυναικείες φωνές

Η Γλυκερία Πατραμάνη είναι σίγουρη ότι οι συγγραφείς άντρες και γυναίκες, όπως και όλοι οι καλλιτέχνες, χρειάζονται ενίσχυση στην Ελλάδα. Οι γυναίκες συγγραφείς όμως, χρειάζονται κάτι επιπλέον: Περισσότερη ορατότητα.

Γλυκερία Πατραμάνη: «Χρειάζεται κρατική μέριμνα προς τους καλλιτέχνες συνολικά, ανεξαρτήτως φύλου. Και χρειάζεται τα διάφορα workshop και residencies να στηρίζουν τη γονεϊκότητα».

«Συγκεκριμένα για τις γυναίκες, θα μπορούσε να δοθεί περισσότερη ορατότητα στο έργο τους από τους/ τις βιβλιοκριτικούς», θα επισημάνει η ίδια.

Η απαλλαγή από το male gaze είναι σημαντική για την ενίσχυση όχι απλώς των γυναικείων φωνών στην ελληνική λογοτεχνία αλλά και για την ενδύναμωση των γυναικών στην κοινωνία, όπως επισημαίνει η Βιβιάνα Μηλιαρέση.

«Η γυναικεία φωνή στην ελληνική λογοτεχνία, όπως και στην ελληνική κοινωνία, κατά τη γνώμη μου, χρειάζεται ν’ αφήσει πίσω τα στερεότυπα και το “male gaze”. Ένα “ας μιλήσουμε, επιτέλους, για το ποιες στ’ αλήθεια είμαστε”. Ευτυχώς έχει αρχίσει να συμβαίνει. “Το Μακρύ ταξίδι της μιας μέσα στην άλλη” της Αμάντας Μιχαλοπούλου, η Έρση Σωτηροπούλου, το “Πράγματα που σκέφτεται η παρθένος Μαρία καπνίζοντας κρυφά στο μπάνιο” της Αλεξάνδρας Κ* και η Δανάη Σιώζου αποτελούν παραδείγματα σύγχρονων Ελληνίδων δημιουργών που ανοίγουν τον δρόμο σε μια πιο αυθεντική λογοτεχνική αποτύπωση της γυναικείας εμπειρίας», σημειώνει η Βιβιάνα Μηλιαρέση.

Και καθώς μιλάμε για τις σύγχρονες συγγραφείς η ερώτηση για το ποιες γυναίκες συγγραφείς υπήρξαν επιδραστικές για εκείνη έρχεται σχεδόν αναπόδραστα.

«Έχω την αίσθηση πως ό,τι έχω διαβάσει, από παιδί, εξακολουθεί να με επηρεάζει, ακόμη και ασυνείδητα. Έως σήμερα κουδουνάνε στο κεφάλι μου η Πίπη της Άστριντ Λίντγκρεν, η Άννα του Anneof Green Gables, οι αδερφές (και η γάτα!) στο Καπλάνι της Βιτρίνας της Άλκης Ζέη, η Ελίζα της Ξένιας Καλογεροπούλου, η Άννα της Βούλας Μάστορη και η Αστραδενή της Ευγενίας Φακίνου, περισσότερο ως τρόποι θέασης του κόσμου παρά ως τρόποι γραφής.

Τα τελευταία χρόνια μ’ έχει γοητεύσει η γραφή της Λουσία Μπερλίν στο “Οδηγίες για Οικιακές Βοηθούς” και της Κονστάνς Ντεμπρέ στο “Love me Tender” που είναι πιο “καταπελτικές” αν θέλεις. Επιστρέφω πάντα στη γραφή της Πάτι Σμιθ στο “Πάτι και Ρόμπερτ”, απτή, μεστή και To the point. Μου αρέσουν οι γυναίκες που λένε (γράφουν) τα πράγματα με τ’ όνομά τους. Που διηγούνται αυτό που (τους) συνέβη χωρίς ωραιοποιήσεις και καθωσπρεπεισμούς», επισημαίνει.

Όσο για την Γλυκερία Πατραμάνη η ίδια έχει να προσθέσει στη μακρά λίστα των επιδραστικών γυναικείων φωνών της λογοτεχνίας που πρέπει να γνωρίσουμε, 2 ακομα. «Η Μαργαρίτα Καραπάνου και η Herta Muller», θα πει για τις επιρροές της. Κι εύχομαι να κράτησες σημειώσεις για να γεμίσεις με βιβλία το δικό σου δωμάτιο.

Ο ασφαλής χώρος ύπαρξης, ο χώρος που μπορείς να νιώθεις υποστηρικτικά είναι ζητούμενο όχι μόνο στον κόσμο της ελληνικής λογοτεχνίας, αλλά παντού για την κάθε μία από εμάς. Μόλις βρεις τη δική σου φυλή μπορείς να υπάρξεις ανασαίνοντας αληθινά κι όχι κάνοντας εισπνοή- εκπνοή μηχανικά ψάχνοντας να βρεις πού θα σταθείς στον κόσμο μας. Τα βιβλία γυναικών συγγραφέων που μιλούν χωρίς περιστροφές, είναι μία τέτοια μαγιά για τη δημιουργία κοινοτήτων. Είναι ένα καταφύγιο ειλικρίνειας. Και το έχουμε ανάγκη.