Επιλόχειος ψύχωση: Ο αόρατος κίνδυνος για τον οποίο καμιά δεν είναι έτοιμη

Τα σοκαριστικά αυτά λόγια ανήκουν στην Dr. Uruj Kamal Haider, ακαδημαϊκή περιγεννητική ψυχίατρο και Διευθύντρια του πρωτοποριακού προγράμματος MCPAP for Moms στις ΗΠΑ, η οποία κρούει τον κώδωνα του κινδύνου μέσα από ένα σχετικό άρθρο της στο περιοδικό TIME. Όπως επισημαίνει η διακεκριμένη ειδικός, η επιλόχειος ψύχωση δεν είναι πλέον μια σπάνια υποσημείωση στα ιατρικά βιβλία, αλλά μια οξεία κρίση που φουσκώνει αθόρυβα. Δυστυχώς, για την πλειονότητα του κόσμου, η πρώτη φορά που ακούει αυτόν τον όρο είναι όταν διαβάζει έναν τίτλο στις ειδήσεις για μια ανείπωτη οικογενειακή τραγωδία.

Η υπόθεση της Lindsay Clancy στις ΗΠΑ, μιας νοσηλεύτριας και μητέρας 3 παιδιών, που βρέθηκε στο επίκεντρο μιας καταστροφικής κρίσης επιλόχειου ψύχωσης συγκλόνισε την παγκόσμια κοινή γνώμη και αποκάλυψε το πιο σκληρό πρόσωπο αυτής της αόρατης νόσου. Ακόμη κι αν η δικαστική εξέλιξη της υπόθεσης κατέληξε σε αδιέξοδο των ενόρκων, αν μάθαμε κάτι από αυτή, είναι πως είναι επιτακτική ανάγκη να μιλήσουμε ανοιχτά για το πώς θα προλάβουμε την επόμενη τραγωδία πριν να είναι αργά.

Επιλόχειος ψύχωση: Μια απειλή που δεν κάνει διακρίσεις

Ένας από τους μεγαλύτερους μύθους γύρω από τη μεταγεννητική ψυχική υγεία, είναι ότι οι επιπλοκές αφορούν μόνο γυναίκες με βεβαρημένο ιστορικό ή γυναίκες που «δεν προσπαθούν αρκετά». Η υπόθεση της Lindsay Clancy κατέρριψε αυτόν τον μύθο με τον πιο δραματικό τρόπο: μια επαγγελματίας υγείας, με υποστηρικτικό περιβάλλον και πλήρη πρόσβαση σε ιατρική φροντίδα, βρέθηκε ανυπεράσπιστη απέναντι σε μια κατάσταση που παραμόρφωσε πλήρως την αντίληψή της για την πραγματικότητα.

Τα δεδομένα της Dr. Haider, επιβεβαιώνουν: περίπου οι μισές γυναίκες που εμφανίζουν επιλόχειο ψύχωση δεν έχουν κανένα απολύτως ψυχιατρικό ιστορικό.

Ιστορικά, η πάθηση επηρέαζε λιγότερο από το 1% των νέων μητέρων, φέροντας εκτιμώμενο κίνδυνο 4% για παιδοκτονία και 5% για αυτοκτονία. Παρότι τα ποσοστά παραμένουν χαμηλά σε απόλυτους αριθμούς, εθνική μελέτη στις ΗΠΑ σε περισσότερους από 12 εκατομμύρια τοκετούς, έδειξε ότι οι διαγνώσεις σημείωσαν σταθερή αύξηση μεταξύ 2016 και 2019.

Επιπλέον, ενώ για δεκαετίες η ψύχωση συνδεόταν σχεδόν αποκλειστικά με τη διπολική διαταραχή, νεότερες αναλύσεις αποκαλύπτουν ότι το φάσμα του κινδύνου είναι πολύ ευρύτερο. Το έντονο προγεννητικό άγχος και άλλες ψυχιατρικές συνθήκες παίζουν καθοριστικό ρόλο, δημιουργώντας μια νέα πραγματικότητα που οι γιατροί πρώτης γραμμής βλέπουν καθημερινά στα ιατρεία τους.

Η ύπουλη φύση του «διαλειμματικού» εφιάλτη

Ο πιο επικίνδυνος πυροδοτητής της επιλόχειου ψύχωσης, είναι η απότομη και σοβαρή στέρηση ύπνου. Μια εμπειρία που, όπως υπενθυμίζει η Dr. Haider, χρησιμοποιείται επιστημονικά ακόμη και ως μέθοδος βασανισμού.

«Μία μητέρα που εξέτασα μέσω βιντεοκλήσης ήταν τόσο εξαντλημένη, που χωρίς να το καταλάβει προσπαθούσε να ταΐσει το μωρό βάζοντας το μπιμπερό στο αυτί του. Ξυπνούσε ασταμάτητα μέσα στη νύχτα για να βάλει το δάχτυλό της κάτω από τη μύτη του, τρομοκρατημένη ότι είχε σταματήσει να αναπνέει. Μέχρι να εισαχθεί στο νοσοκομείο, η ψύχωση χτιζόταν για εβδομάδες σε κοινή θέα».

Η ψύχωση είναι ουσιαστικά μια πλήρης αποκοπή από την πραγματικότητα. Το στοιχείο όμως που την κάνει εξαιρετικά επικίνδυνη είναι ότι δεν εμφανίζεται πάντα συνεχόμενα. Έχει εξάρσεις και υφέσεις. Μια μητέρα μπορεί τη μία ώρα να φαίνεται χαρούμενη, λειτουργική και στοργική, όπως συνέβη και στην περίπτωση της Clancy λίγες μόλις ώρες πριν την τραγωδία και την αμέσως επόμενη η κλινική της εικόνα να καταρρεύσει θεαματικά.

Συχνά, μάλιστα, οι παραισθήσεις ή οι φωνές στο κεφάλι της όχι μόνο την προτρέπουν να βλάψει τον εαυτό της ή το μωρό, αλλά την προστάζουν αυστηρά να μην πει απολύτως τίποτα σε κανέναν.

Πώς αντιμετωπίζει κανείς την επιλόχειο ψύχωση

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει η ψυχίατρος στο TIME, περίπου τα 2/3 των περιγεννητικών ψυχικών διαταραχών ξεκινούν πριν από τη γέννηση (το 1/3 πριν τη σύλληψη και το άλλο 1/3 κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης). Μόνο το τελευταίο 1/3 εκδηλώνεται αμιγώς μετά τον τοκετό.

Το να περιμένουμε τον τυπικό ιατρικό επανέλεγχο των 6 εβδομάδων μετά τη γέννα, είναι καταδικαστικό. Η πρόληψη απαιτεί έγκαιρη αξιολόγηση, σχεδιασμό φαρμακευτικής κάλυψης όπου χρειάζεται και προστασία του αδιάλειπτου ύπνου της μητέρας ήδη από την περίοδο του οικογενειακού προγραμματισμού.

Για να αλλάξουμε την πορεία των πραγμάτων, η Dr. Haider προτείνει 3 άμεσα βήματα:

1. Εξοπλισμός της πρώτης γραμμής: Οι παιδίατροι, οι μαίες και οι θεραπευτές βλέπουν τη μητέρα τον πρώτο και πιο κρίσιμο μήνα πολύ συχνά. Χρειάζονται σταθμισμένα εργαλεία ανίχνευσης και άμεσες οδούς παραπομπής σε ειδικούς.
2. Εκπαίδευση του οικογενειακού περιβάλλοντος: Ο σύντροφος, η οικογένεια και οι φίλοι είναι οι πρώτοι που παρατηρούν τις αλλαγές. Χρειάζονται σαφή καθοδήγηση για το πώς μοιάζει η πρώιμη ψύχωση — η σύγχυση, η παράνοια ή η έντονη ευερεθιστότητα που στοιβάζονται πάνω στην εξάντληση.
3. Νομοθετικές αλλαγές: Η επιλόχειος ψύχωση είναι μια βαριά ψυχική νόσος που παραμορφώνει την αντίληψη της πραγματικότητας. Η εξειδικευμένη ιατρική φροντίδα πρέπει να αντικαταστήσει την ποινικοποίηση.

Τι να θυμάσαι για την επιλόχειο ψύχωση

Η επιλόχειος ψύχωση μπορεί να συμβεί σε οποιαδήποτε μητέρα, ανεξάρτητα από την εθνικότητα, το εισόδημα ή το μορφωτικό της επίπεδο. Γνωρίζουμε τα συμπτώματα, αναγνωρίζουμε τους παράγοντες κινδύνου και διαθέτουμε την κλινική γνώση για να επέμβουμε.

Αυτό που λείπει από την κοινωνία και τα συστήματα υγείας είναι η αίσθηση του κατεπείγοντος και οι νέες μητέρες δεν έχουν το περιθώριο να περιμένουν πότε θα τη βρούμε.